دانشگاه علوم اسلامی رضویآموزههای فقه عبادی2783-40345920241221Analysis and Examination of the Valid Justice in the Imam of Congregational Prayerتحلیل و بررسی عدالت معتبر در امام جماعت534208710.30513/jwd.2025.7462.1243FAعلیاکبرایزدیفرداستاد، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.حسینکاویاردانشیار، گروه حقوق خصوصی، دانشگاه اراک، اراک، ایران.سید مجتبیحسیننژاددانشیار، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.Journal Article20250912In Islamic jurisprudence (fiqh), leading the congregational prayer (imamate)requires the fulfillment of a set of conditions, some of which pertain to the individual's cognitive and intellectual capacities, such as maturity and soundness of mind and some others pertain to public trust and confidence in his character, including the condition of justice. Among these conditions, the justice of the congregational imam holds a pivotal position, and there is a jurisprudential consensus on the necessity of verifying (acquiring knowledge) it. However, , considerable differences are discernible among Imāmiyya (Arabic: امامیّه)Shiite jurists( in their conceptualization of justice. Certain scholars have construed justice exclusively as outward propriety and the absence of manifest transgression(committing sins and disobeying God’s commands). Another group has defined justice solely as the abstention from major sins (Arabic: الکبائر) and non-persistence in minor ones. Yet some others maintain that justice must arise from a stable inner character, such that the renunciation of transgressions stems from inner steadfastness(constancy) rather than out of fear or expediency. Ultimately, the prominent view among Imāmiyya (Arabic: امامیّه)Shiite jurists(fuqaha)after ʿAllāmah al-Ḥillī ,conceives of justice as an inner moral disposition (malakah nafsānīyah) that compels the individual to observe piety (taqwā) and propriety, manifesting itself in both social and personal conducts. This note, utilizing a descriptive–analytical method and drawing upon authoritative Imāmiyya and Sunni jurisprudential sources, undertakes a comparative study of diverse perspectives regarding the justice of the imam of the congregational prayer (imām al-jamāʿah). It ultimately proposes an integrative theory termed ‘Minimal Inner self Justice .Based on this theory, the sustained practice of balanced behaviors, observance of piety, and socially accepted norms indicates the presence of a certain inner disposition that may be considered as a manifestation of minimal inner self justice. Unlike actualized justice (al-ʿadālah al-fiʿlīyah), which presumes the individual’s justice as a given, this type of justice requires verification, though its establishment is less arduous. Its criterion of validity is considered by the customary and normative standing of the imam of congregational prayer within the community.امامت جماعت در فقه اسلامی مستلزم تحقق مجموعه‌ای از شرایط است که برخی از آن‌ها به توانایی‌های شناختی و عقلانی فرد نظیر بلوغ و عقل مربوط می‌شود و برخی دیگر ناظر به اعتماد عمومی و اطمینان از شخصیت وی، از جمله شرط عدالت، است. در میان این شروط، عدالت امام جماعت دارای جایگاهی محوری است و اجماع فقهی بر ضرورت احراز آن وجود دارد. با این حال، در تبیین مفهوم عدالت، اختلاف‌نظر قابل توجهی میان فقهای امامیه مشاهده می‌شود. برخی عدالت را صرف حسن ظاهر و عدم ظهور فسق دانسته‌اند. گروهی دیگر، عدالت را در مجرد ترک گناهان کبیره و عدم اصرار بر صغائر تعریف کرده‌اند. دسته‌ای نیز معتقدند که عدالت باید ناشی از ملکه‌ای پایدار باشد، به‌گونه‌ای که ترک معاصی از روی استقامت درونی و نه از روی ترس یا مصلحت صورت گیرد. در نهایت، دیدگاه مشهور فقهای امامیه پس از علامه حلی، عدالت را ملکه‌ای نفسانی می‌دانند که فرد را به رعایت تقوا و مروّت وادار می‌سازد و در رفتارهای اجتماعی و فردی او تجلی می‌یابد. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع معتبر فقهی امامیه و اهل‌سنت، به بررسی تطبیقی دیدگاه‌های مختلف دربارۀ عدالت امام جماعت پرداخته است و در نهایت، نظریه‌ای تلفیقی با عنوان «عدالت نفسانی حداقلی» را پیشنهاد می‌دهد. بر اساس این نظریه، استمرار در رفتارهای متعادل، رعایت تقوا و کنش‌های اجتماعی پذیرفته‌شده، نشانگر وجود نوعی ملکه ذهنی است که می‌توان آن را مصداقی از عدالت نفسانی حداقلی دانست. این نوع عدالت، برخلاف عدالت فعلی که اصل را بر عدالت فرد می‌گذارد، نیازمند احراز است، اما اثبات آن دشواری کمتری دارد و معیار اعتبار آن، وضعیت عرفی و متعارف امام جماعت در جامعه است<em>.</em>https://jwd.razavi.ac.ir/article_2087_3f9cac184e578de66018d659f0237bc6.pdfدانشگاه علوم اسلامی رضویآموزههای فقه عبادی2783-40345920241221An Analysis of the Devotional or Transactional Nature of Voluntary Charitable Giving (Sadaqah) in Article 807 of the Civil Codeواکاوی ماهیت عبادی یا معاملی صدقه در مادۀ ۸۰۷ قانون مدنی3558209410.30513/jwd.2025.7411.1239FAسید ابوالقاسمحسینی زیدیدانشیار، گروه فقه و مبانی حقوق، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایرانمحمدمهدیلطیفی سیدآبادیدانشجوی کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.Journal Article20250902Sadaqah in Imāmiyya (Arabic: امامیّه) fiqh has always a dual function. On the one hand, it is regarded as a devotional act (ʿibādī) aimed at drawing proximity to God; on the other hand, within the framework of social, economic, and other relations, it demonstrates significant legal effects. This conceptual duality has made rise to ambiguities in analyzing the precise structure of sadaqah within the legal system and has raised questions regarding its contractual or non‑contractual nature, the possibility of revocation, and the impact of the intent of proximity to God on its validity and obligation. The present study, employing a descriptive‑analytical method and a library‑based approach, seeks to reexamine the position of sadaqah among the nominated legal contracts and to clarify its conditions and legal consequences. The innovation of this paper lies in a comprehensive exposition of the differences and similarities between sadaqah and contracts such as gift (Arabic: هبهhiba), endowment (Arabic: وقف waqf), and debt remission (Arabic: ابراIbraʾ). By analyzing Islamic narrations and jurisprudential principles, the study presents sadaqah as an independent contract with a specific structure. Although founded on the intention of proximity, but it follows legally binding features such as offer, acceptance, and irrevocability. The result is that sadaqah may be considered as a contract with a combined devotional‑legal function, situated at a the intersection of acts of worship and transactions, and playing a significat role in regulating social and economic relations.صدقه در فقه امامیه همواره کارکردی دوگانه داشته است. از یک‌سو، بهعنوان عملی عبادی با هدف تقرب به خداوند تلقی می‌شود و از سوی دیگر، در بستر مناسبات اجتماعی، اقتصادی و... آثار حقوقی قابل‌توجهی از خود نشان می‌دهد. این دوگانگی مفهومی باعث پدیدآمدن ابهاماتی در تحلیل ساختار دقیق صدقه در نظام حقوقی شده و پرسش‌هایی را نسبت به ماهیت عقدی یا غیرعقدی بودن آن، امکان رجوع و تأثیر قصد قربت در صحت و لزوم صدقه برانگیخته است. پژوهش حاضر با روش توصیفی - تحلیلی و به شیوۀ کتابخانه‌ای در پی بازخوانی جایگاه صدقه در میان عقود معین حقوقی و تبیین شرایط و آثار آن است. نوآوری مقالۀ حاضر در تبیین جامع تفاوت‌ها و تشابهات صدقه با عقودی چون هبه، وقف و ابراء است و با تحلیل روایات و مبانی فقهی، صدقه را بهعنوان عقدی مستقل با ساختاری خاص معرفی می‌کند که اگرچه بر پایۀ نیت قربت بنا شده است، ولی از ویژگی‌های الزام‌آور حقوقی نظیر ایجاب، قبول و لزوم تبعیت می‌کند. نتیجه آن‌که صدقه را می‌توان به‌مثابۀ عقدی دارای کارکرد عبادی - حقوقی (مختلط) دانست که در مرز عبادات و معاملات جای می‌گیرد و نقش مهمی در تنظیم روابط اجتماعی و اقتصادی دارد<em>.</em>https://jwd.razavi.ac.ir/article_2094_bb7fb1764b04ba5f53b8d0c66da4d7d2.pdfدانشگاه علوم اسلامی رضویآموزههای فقه عبادی2783-40345920241221An Examination and Analysis of the Poofs for the Obligation to Obtain the Husband’s Permission for a Wife’s Recommended Pilgrimage (Hajj Mustahabb)بررسی و تحلیل ادلۀ لزوم استیذان از زوج در حج مستحبی زوجه5980208510.30513/jwd.2025.7450.1241FAسکینهرستگار مقدم ابراهیمیانگروه آموزش الهیات، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.Journal Article20250908The goal of this note is to examine and analyze the proofs for the obligation of a wife’s seeking her husband’s permission for performing a recommended pilgrimage (Arabic: حج مستحبیhajj mustahabbi). The study is conducted a library-based research method in a descriptive‑analytical method; by refering to the Islamic jurisprudential evidences , the necessary information has been collected and analysed. The findings express that several groups of proofs have been invoked in support of the obligation to obtain the husband’s permission for a wife’s recommended pilgrimage. Some Islamic narrations and general Qurʾānic proofs, such as the verse in Sura al‑Baqarah (2:223) and the verse in Sura an‑Nisāʾ (4:34), emphasize the necessity of respecting the husband’s right to the legal enjoyment(Arabic: حق الاستمتاع ḥaqq al‑istimtāʿ). Therefore, if an act such as the wife’s recommended pilgrimage conflicts with that right, it is prohibited. General narrational evidences point to the necessity of observing the husband’s right of enjoyment and indicate the non‑entitlement to maintenance (Arabic: نفقه nafaqeh)for a woman who leaves the house without her husband’s permission. The study and analysis of particular and general proofs led the researcher to the conclusion that the particular proofs (the narrations) seem that they are insufficient to prove the requirement of the husband’s permission for this recommended pilgrimage because of weaknesses in their chains or problems in their meaning (hadiths meaning). The general proofs that indicate the prohibition of a woman’s leaving the house is not absolute; rather, only departure in a state of estrangement or departure with no intention of return is forbidden and prohibited. In the case of a recommended pilgrimage, where neither a state of estrangement nor an intention of permanent departure exists, one cannot assert the prohibition of the wife’s departure.هدف از این پژوهش آن است که ادلۀ لزوم استیذان از زوج در حج مستحبی زوجه را بررسی و تحلیل کند. این پژوهش با روش مطالعات کتابخانه‌ای و به شیوۀ توصیفی‌ـ‌تحلیلی انجام شده و با مراجعه به ادلۀ فقهی، اطلاعات لازم به دست آمده و تجزیه و تحلیل گردیده است. بررسی‌ها حاکی از آن است که چند گروه از ادله بر لزوم استیذان از زوج در حج مستحبی زوجه مورد استناد قرار گرفته‌اند. برخی روایات و ادلۀ عام قرآنی مانند آیۀ (بقره/223) و آیۀ (نساء/34) بر لزوم رعایت حق استمتاع زوج تأکید دارند و لذا اگر رفتاری مانند حج مستحبی زوجه در تعارض با آن باشد، منهی‌عنه است. ادلۀ روایی عامی نیز بر لزوم توجه به حق استمتاع زوج دلالت دارند و از عدم تعلق نفقه به زنی که بدون اجازۀ همسرش از منزل خارج شده است، سخن می‌گویند. بررسی و تحلیل ادلۀ خاص و عام، پژوهشگر را به این مهم رهنمون کرد که ادلۀ خاص (روایات) برای اثبات نیاز به اذن شوهر در انجام این فریضه به‌علت ضعف سندی یا اشکال دلالی ناکافی به نظر می‌رسد. ادلۀ عام که بر حرمت خروج زن از منزل دلالت می‌کند، به‌نحو «اطلاق» نیست؛ بلکه تنها خروج «قهرگونه» و «خروج بی‌بازگشت» حرام و ممنوع است و در حج مستحبی که نه «حالت قهر» وجود دارد و نه «قصد عدم بازگشت»، نمی‌توان حرمت خروج زوجه را قائل شد<em>.</em>https://jwd.razavi.ac.ir/article_2085_1dae00e292b6e6fc55676d7ee592ca7d.pdfدانشگاه علوم اسلامی رضویآموزههای فقه عبادی2783-40345920241221The Duty of the Muhrim During Travel in Windy Conditionsوظیفۀ مُحرم در زمان سیر هنگام وزش باد8197215010.30513/jwd.2025.7393.1237FAمهدیساجدیدانشیار، گروه حقوق اسلامی، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، تهران، ایران.Journal Article20250828One of the prohibitions of ihram (Arabic: احرام) is istidhlāl (Arabic: استظلال)- seeking or remaining in shade while traveling. Among Imāmiyya (Arabic: امامیّه) Shiite jurists there is disagreement regarding the ruling(hukm) on istiẓlāl, but the majority hold it to be prohibited. Among those who prohibit it, many believe the prohibition istidhlāl is specific to sheltering from the sun and from rain; but some other jurists have opined maintain that a Muhrim (arabic: محرم) must not shelter himself from any atmospheric phenomenon, whether sunlight, rainfall, storm, heat, or cold. Proponents of these jurists for proving their claim have cited to lexicologists’ opinions and removing(cancellation) the particularity (specifity) from the two instances mentioned in the Islamic narrations. However, contemplation in the words of the lexicologists shows that agreement with this theory is impossible, and the arguments offered by them are unable to prove the possibility of removing particularity(specificity). Therefore, it seems that the well-known view - which confines istiẓlāl to sunshine and rainfall - is the more reliable.یکی از تروک احرام، استظلال یا قرار گرفتن در سایه هنگام حرکت است. در ارتباط با حکم استظلال در بین فقیهان امامیه اختلاف‌نظر است، اما مشهور فقها قائل به حرمتند. در بین قائلین به حرمت، بسیاری معتقدند حرمت استظلال به تحفظ از آفتاب و باران اختصاص دارد، اما برخی نیز معتقد شده‌اند محرم نباید از هیچ پدیدۀ جوی اعم از تابش آفتاب یا بارش باران یا طوفان و گرما و سرما خود را بپوشاند. این دسته از فقها برای اثبات مدعای خود به رأی علمای لغت و الغای خصوصیت از دو مصداق بیان شده در روایات استناد کرده‌اند، اما تأمل در کلمات لغویون حاکی از عدم امکان موافقت با این نظریه است و نیز استدلال‌های بیان شده از جانب آنان قادر به اثبات امکان الغای خصوصیت نیست. از این رو به نظر می‌رسد قول مشهور که استظلال را به تابش آفتاب و بارش باران اختصاص داده‌اند قابل اتکا باشد<em>.</em>https://jwd.razavi.ac.ir/article_2150_15f1ab1de73672e63634f95b861b5ce3.pdfدانشگاه علوم اسلامی رضویآموزههای فقه عبادی2783-40345920241221A Comparative Study of Methods for the Legitimization (Taḥlīl) of Lawfully-Acquired (Ḥalāl) Property Mixed with Unlawfully-Acquired (Ḥarām) Propertyبررسی تطبیقی راهکارهای تحلیل مال حلال مخلوط به حرام99123208110.30513/jwd.2025.7390.1236FAسید مصطفیطباطباییاستادیار، گروه حقوق و فقه مقارن، دانشکده مذاهب اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران.رضاعندلیبیدانشآموختۀ سطح 4 حوزۀ علمیۀ قم، قم، ایران.زهراعشقیکارشناسی ارشد تفسیر و علوم قرآنی، مؤسسۀ ره‌پویان سیدالشهدا، قم، ایران.Journal Article20250828Islamic law(Shari’ah), in addition to regulating devotional acts, organizes the economic and social dimensions of human life and takes a particular sensitivity towards the acquisition and consumption of wealth. One important problem in this area is that of property composed of mixed lawful and unlawful elements, where the owner and the precise quantity of the unlawful portion are unknown. In such circumstances, and for the purpose of purifying the property and absolving from liability (barāʾat al‑dhimmah), the accountable person faces two fundamental questions: first, what amount of the property should be separated; and second, what should be done with the segregated portion. This study, employing a descriptive‑analytical methodology, examines and compares the positions of Imāmiyya (Arabic: امامیّه) Shiite jurists and Sunni jurists on the matter. The results indicate that jurists have proposed twelve theories, including relinquishment, giving in charity (sadaqah), depositing the amount in the public treasury (bayt al‑māl), spending on public welfare, and payment of khums(one-fifth). Among these opinions, the theory of giving it as charity(sadaqah) in both schools and the doctrine of khums in Imāmiyya jurisprudence enjoy being supported by the authentic texts and possessing greater coherence, whereas approaches such as relinquishment lack practical efficacy. Despite these differences, all Islamic schools concur on the common principle that one must refrain from personally appropriating doubtful assets and must purify them - a principle that can serve as a basis for jurisprudential dialogue and approchement among the Islamic legal schools.شریعت اسلامی افزون بر مناسبات عبادی، ابعاد اقتصادی و اجتماعی زندگی انسان را نیز سامان می‌دهد و نسبت به کسب و مصرف اموال حساسیت ویژه دارد. یکی از مسائل مهم در این حوزه، اموال حلال مخلوط به حرام است که مالک و مقدار آن نامعلوم می‌باشد. در چنین حالتی، و برای تطهیر مال و برائت ذمه، مکلف با دو مسئلۀ اساسی مواجه است: نخست آن‌که چه مقدار از مال جداسازی شود؛ و دوم این‌که با مقدار جداسازی‌شده چه اقدامی نماید. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی، به بررسی و مقایسۀ دیدگاه‌های فقهای امامیه و اهل‌سنت در این زمینه پرداخته است. نتایج نشان می‌دهد که فقها دوازده نظریه بیان کرده‌اند، از جمله رهاسازی، صدقه دادن، سپردن به بیت‌المال، صرف در مصالح عامه، و پرداخت خمس. در میان این آرا، نظریۀ تصدق در هر دو مکتب، و نظریۀ خمس در فقه امامیه، از پشتوانۀ نصوص معتبر و انسجام بیشتری برخوردارند، درحالی‌که دیدگاه‌هایی مانند رهاسازی فاقد کارآمدی عملی‌اند. با وجود این تفاوت‌ها، همۀ مذاهب اسلامی بر اصل مشترک لزوم اجتناب از تصرف شخصی در اموال مشکوک و ضرورت تطهیر آن تأکید دارند؛ اصلی که می‌تواند زمینه‌ساز گفت‌وگوی فقهی و تقریب میان مذاهب اسلامی باشد<em>.</em>https://jwd.razavi.ac.ir/article_2081_174f54b1313e24f7f4df2a9fe6a7a1d3.pdfدانشگاه علوم اسلامی رضویآموزههای فقه عبادی2783-40345920241221Feasibility of Codifying the Maxim “أفضل الأعمال أحمزها” (the Most Virtuous Deeds are the Most Difficult) in Imāmiyya Fiqhامکان‌سنجی قاعده‌انگاری «أفضل الأعمال أحمزها» در فقه امامیه125155214910.30513/jwd.2025.7316.1229FAمرتضیرحیمیدانشیار، بخش فقه و حقوق اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.فرامرزفخرمعانیدانشجوی دکتری تخصصی فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایرانJournal Article20250811The hadith “(the most virtuous deeds are the most difficult”(Arabic: أفضل الأعمال أحمزها) is transmitted mursal (a hadith one or more transmitters of which are left out or omitted)in Imāmiyya sources; it has practical fame and has been cited in chapters pertaining to devotional acts. The aim of the present study seeks to answer two questions. First, can the aforementioned hadith be regarded as a jurisprudential maxim? Second, what is its relation to the two principles of negation of hardship (nafī al‑haraj) and negation of harm (nafī al‑ḍarar)? Despite the mentioned hadith adduced it has not yet been examined as an independent legal maxim, and the originality of this research lies in its attempt to normativize it. Through a library-based research and utilizing a descriptive‑analytical ijtihādī method, the findings indicate that the practical fame of the hadith compensates its weakness in its chain of transmission, and like jurisprudential(legal) maxim in various devotional chapters to prove the recommended status of arduous acts of worship followed the divine reward for preparatory acts that precede obligatory by themselves. The maxim may, also, be employed to support the desirability of acts performed under hardship because the principle of negation of hardship is a grace giving by God: the lawgiver has only relieved the servants from the obligation of performing hardship acts of worship but does not negate their validity. But the maxim cannot be invoked to prove the validity or desirability of devotional acts following harm, since negative harm that prohibited by the lawgiver cannot be a means of drawing one nearer to God.حدیث «أفضل الأعمال أحمزها» به‌گونۀ مرسل در مصادر امامیه وارد شده است، شهرت عملی دارد و در ابوابی از عبادات به‌کار برده شده است. هدف پژوهش آن است تا به دو پرسش پیش‌رو پاسخ داده شود. نخست این‌که حدیث یادشده را می‌توان قاعده‌ای فقهی دانست؟ همچنین، نسبت آن با دو قاعدۀ نفی حرج و نفی ضرر چیست؟ علی‌رغم استنادات صورت گرفته به حدیث مزبور، تاکنون بهعنوان قاعدۀ مستقل فقهی مورد بررسی قرار نگرفته است و نوآوری پژوهش پیش‌رو در قاعده‌انگاری آشکار می‌شود. با مراجۀ کتابخانه‌ای به منابع معتبر اسلامی و بهره‌گیری از شیوۀ توصیفی‌ـ‌تحلیلی از گونۀ اجتهادی، یافته‌ها حاکی از آن است که شهرت عملی حدیث جابر ضعف آن است و همانند قاعده‌ای فقهی در ابواب گوناگون عبادات، مستند اثبات استحباب عبادات دشوار و ترتب ثواب بر مقدمات واجبات نفسی قرار گرفته است. همچنین، مطلوبیت عبادات حرجی از قاعدۀ «أفضل الأعمال أحمزها» قابل استفاده است؛ زیرا، قاعدۀ نفی حرج امتنانی بوده و شارع تنها وجوب عبادات حرجی را از دوش بندگان برداشته است؛ اما صحت آن برداشته نشده است. لیکن برای اثبات صحت یا مطلوبیت عبادات ضرری، این قاعده قابل استناد نیست؛ زیرا، ضرر منفی و منهی شارع نمی‌تواند مقرب باشد<em>.</em>https://jwd.razavi.ac.ir/article_2149_868cec66ef071ce775e34fb965d6d539.pdfدانشگاه علوم اسلامی رضویآموزههای فقه عبادی2783-40345920241221Journal metadataشناسنامۀ علمی2337FAJournal Article20260601https://jwd.razavi.ac.ir/article_2337_12a82876cfe2eeb03d088b9c451b316d.pdf