دانشگاه علوم اسلامی رضویآموزههای فقه عبادی2783-403461120251222Representation (Niyābah) of a Discerning Child in Acts of Worship in Comparative Jurisprudence: Challenges and Solutionsنیابت کودک ممیز در اعمال عبادی در فقه مقارن؛ چالش‌ها و راهکارها530227710.30513/jwd.2026.7623.1257FAمحمدرسولآهنگراناستاد، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران.مهدیمیریدانشآموختۀ دکتری، گروه فقه و حقوق، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.احمدصابری مجددانشآموختۀ دکتری، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران.Journal Article20251013This research examines the validity and possibility of representation (Niyābah) of a discerning child (Mumayyiz) in performing acts of worship (ʿIbādāt) in Islamic jurisprudence. The aim of the research is a precise explanation of the various perspectives, their foundations and evidences, and the presentation of a well-reasoned viewpoint. This study, employing a descriptive-analytical method and relying on library research, examines and compares the opinions of Imami jurists (including three approaches: validity, invalidity, and detailed distinction based on the legitimacy of a child's acts of worship) and Sunni jurists (who have largely rejected representation of a child in acts of worship, although some detailed distinctions have also been proposed by them). The research findings, based on evidences such as the general applicability (Iṭlāq) of the evidences of representation, the non-applicability of the Ḥadīth al-Rafʿ (the tradition of the lifting of obligation) as an impediment to representation, the principle of precaution (Aṣl al-Iḥtiyāṭ) in favor of validity when the act is performed correctly, the existence of criteria and benefit (Maṣlaḥat) in a child's acts of worship and the attainment of reward thereby, and the absence of any inherent deficiency in the child's representative act provided the conditions are met, indicate the legitimacy of a child's proxy worship and the validity of his representation in devotional matters (provided there is assurance of correct performance). The innovation of this research lies in presenting a comprehensive comparative analysis and attempting to address the doubts raised concerning the representation of a child.این پژوهش به بررسی صحت و امکان نیابت کودک ممیز در انجام اعمال عبادی در فقه اسلامی می‌پردازد. هدف تحقیقْ تبیین دقیق دیدگاه‌های مختلف، مبانی و ادلۀ آن‌ها و ارائۀ یک دیدگاه مستدل می‌باشد. این پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی و با تکیه بر مطالعات کتابخانه‌ای، به بررسی و مقایسۀ آرای فقهای امامیه (شامل سه رویکرد صحت، بطلان، و تفصیل بر اساس مشروعیت عبادات صبی) و فقهای اهل‌سنت (که عمدتاً نیابت کودک در عبادات را مردود شمرده‌اند، هرچند برخی تفصیل‌ها نیز از جانب ایشان مطرح شده) پرداخته است. یافته‌های تحقیق، با استناد به ادله‌ای چون اطلاق ادلۀ نیابت، عدم جریان حدیث رفع در مانعیت از نیابت، اصل احتیاط به نفع صحت در صورت انجام صحیح عمل، وجود ملاک و مصلحت در عبادات کودک و ترتب ثواب بر آن و عدم وجود نقص ذاتی در عمل نیابی کودک در صورت احراز شرایط، بر مشروعیت عبادات نیابی کودک و صحت نیابت او در امور عبادی (با حصول اطمینان از انجام صحیح اعمال) دلالت دارد. نوآوری این پژوهش در ارائۀ یک تحلیل تطبیقی جامع و تلاش برای پاسخ‌گویی به شبهات مطرح‌شده پیرامون نیابت کودک است.https://jwd.razavi.ac.ir/article_2277_22f74d6ff9ae996e2de44a7afe4dad13.pdfدانشگاه علوم اسلامی رضویآموزههای فقه عبادی2783-403461120251222A Jurisprudential Examination of the Ruler's Responsibility in Issuing Governmental Decrees Related to Public Necessities and the Regulation of Acts of Worship (ʿIbādāt)بررسی فقهی مسئولیت حاکم در صدور احکام حکومتی مرتبط با ضرورت‌های عمومی و تنظیم عبادات3162227810.30513/jwd.2026.7478.1246FAرضاآقاپوراستادیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.فریباطائیدکتری تخصصی فقه و مبانی حقوق، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.Journal Article20250916This research aims to elucidate the limits and foundations of the responsibility of the Islamic ruler (Ḥākim) in issuing governmental decrees related to public necessities and the regulation of acts of worship (ʿIbādāt), by examining the mechanism of liability in Imami jurisprudence. Governmental decrees in the domain of managing public necessities and organizing worship practices fall within the legitimate authority of the ruler. However, the scope of these decrees' influence and the practical reliance of the people upon them mean that errors in assessing the subject matter, the public interest, or the method of implementation can lead to financial, devotional, and social harms. By analyzing legal principles such as Gharūr (causation by deceit), Lā Ḍarar (no harm), and Tasbīb (indirect causation), and by drawing on the conduct (Sīrah) of the Prophet (pbuh) and Imam Ali (pbuh), this study demonstrates that the legitimate reliance of duty-bound individuals on governmental orders serves as the basis for attributing liability to the structure of governance (Wilāyah). This places the compensation for damages resulting from governmental error upon the government and, in terms of execution, upon the public treasury (Bayt ul-Māl). The research findings indicate that the ruler's responsibility is not limited solely to financial compensation. Rather, devotional and social dimensions are also identifiable within the jurisprudential framework. These include the necessity of formally rectifying an erroneous decree, repeating the act of worship when the validity of the obligation has been compromised, and restoring public trust in cases where a mistaken decree has weakened religious order or devotional participation. Accordingly, it is concluded that political authority in Imami jurisprudence, despite its broad decision-making scope, also entails compensatory obligations. The health of the devotional and social system necessitates that the ruler, while exercising caution in issuing governmental decrees, also provide a clear mechanism for compensating for potential consequences.این پژوهش با هدف تبیین حدود و مبانی مسئولیت حاکم اسلامی در صدور احکام حکومتی مرتبط با ضرورت‌های عمومی و تنظیم امور عبادی، به واکاوی سازوکار ضمان در فقه امامیه می‌پردازد. احکام حکومتی در حوزۀ مدیریت ضرورت‌ها و سامان‌دهی عبادات، از اختیارات مشروع حاکم به شمار می‌آیند، اما گسترۀ تأثیر این احکام و اتکای عملی مردم به آن‌ها موجب می‌شود که خطا در تشخیص موضوع، مصلحت یا نحوۀ اجرا بتواند به آسیب‌های مالی، عبادی و اجتماعی بینجامد. این مطالعه با تحلیل قواعدی چون غرور، لاضرر و تسبیب، و نیز با استناد به سیرۀ پیامبر(ص) و امام علی(ع)، نشان می‌دهد که اعتماد مشروع مکلفان به دستور حکومتی، مبنای انتساب ضمان به ساختار ولایت است و جبران خسارت ناشی از خطای حکومتی را بر عهدۀ حکومت، و در مقام اجرا، بیت‌المال قرار می‌دهد. یافته‌های تحقیق بیانگر آن است که مسئولیت حاکم تنها محدود به جبران مالی نیست، بلکه ابعاد عبادی و اجتماعی نیز در چارچوب فقهی قابل شناسایی است، از جمله لزوم اصلاح رسمی حکم نادرست، اعادۀ عبادت در صورت اخلال در صحت تکلیف، و ترمیم اعتماد عمومی در مواردی که حکم اشتباه موجب تضعیف نظم دینی یا مشارکت عبادی شده است. بر این اساس، نتیجه گرفته می‌شود که ولایت سیاسی در فقه امامیه با وجود گسترۀ تصمیم‌گیری، متضمن تعهدات جبرانی نیز هست و سلامت نظام عبادی و اجتماعی اقتضا دارد که حاکم ضمن دقت در صدور احکام حکومتی، سازوکار روشنی برای جبران پیامدهای احتمالی پیش‌بینی نماید.https://jwd.razavi.ac.ir/article_2278_fa4977119d8687a938198b125957b940.pdfدانشگاه علوم اسلامی رضویآموزههای فقه عبادی2783-403461120251222A Jurisprudential Examination of Proxy (Niyābah) in Istikhārah and the Conditions and Limits of Its Permissibility (With a View to Contemporary Needs)بررسی فقهی نیابت در استخاره و شرایط و حدود جواز آن (با نگاه به نیازهای معاصر)63100226210.30513/jwd.2026.7624.1259FAمهدیعبادیاستادیار، گروه معارف اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی شهید مطهری، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.0000-0002-1573-3966Journal Article20251014The present research examines the issue of proxy (Niyābah) in Istikhārah (seeking divine guidance) from the perspective of Imami jurisprudence. Using a descriptive-analytical method, this study demonstrates that there is a consensus (Ijmāʿ) among jurists on the permissibility of the principle of proxy in Istikhārah. This ruling is founded upon the nature of Istikhārah as a form of supplication and seeking goodness, the absence of any explicit religious prohibition, and the continuous practice of the Imams (pbuh) and the religious community. Subsequently, the conditions of the proxy (Nāʾib), including puberty, sanity, faith, and perfect attributes such as piety, presence of heart, and knowledge of the etiquette of Istikhārah, are examined. Regarding the principal (Mustakhīr)—the one for whom the Istikhārah is performed—it is emphasized that while it is not a condition for him to be informed or to give permission, the existence of genuine bewilderment on his part is necessary. Finally, the jurisprudential ruling on proxy in Istikhārah through modern tools is explained. The results indicate that these tools are only valid if they serve as a means of communication with a real proxy (a human being) and not merely as software algorithms.پژوهش حاضر به بررسی نیابت در استخاره از منظر فقه امامیه می‌پردازد. این نگارش که با روش توصیفی - تحلیلی سامان یافته، نشان می‌دهد که اجماع فقها بر جواز اصل نیابت در استخاره استوار است و این حکم بر مبنای ماهیت استخاره به‌عنوان نوعی دعا و طلب خیر، عدم وجود منع صریح شرعی، و سیرۀ مستمر ائمه(ع) و متشرعه بنا شده است. در ادامه، شرایط نایب (استخاره‌گیرنده) از جمله بلوغ، عقل، ایمان، و صفات کمالی نظیر تقوا، حضور قلب و آگاهی از آداب استخاره، بررسی شده و در مورد مستخیر (کسی که استخاره برای او انجام می‌شود)، عدم شرطیت اطلاع و اذن وی، اما لزوم وجود حیرت واقعی او، مورد تأکید قرار گرفته است. در نهایت، حکم فقهی نیابت در استخاره از طریق ابزارهای نوین تبیین شده است. نتایج نشان می‌دهد که این ابزارها تنها در صورتی معتبرند که واسطه‌ای برای ارتباط با یک نایب حقیقی (انسان) باشند و نه صرفاً الگوریتم‌های نرم‌افزاری.https://jwd.razavi.ac.ir/article_2262_216904960321413978d0923dcaf23b64.pdfدانشگاه علوم اسلامی رضویآموزههای فقه عبادی2783-403461120251222The Rule of Non-Reliance on the Oppressor and Its Practical Manifestations in Acts of Worship (ʿIbādāt)قاعدۀ عدم رکون به ظالم و نمودهای کاربردی آن در عبادات101124214810.30513/jwd.2025.7598.1254FAهادیخوشنودیاستادیار، گروه فقه و مبانی حقوق، دانشکدۀ الهیات، دانشگاه شهید محلاتی، قم، ایران.عبدالصمدعلیآبادیاستادیار، گروه فقه و حقوق امامیه، دانشکدۀ فقه و حقوق اسلامی، دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی، تهران، ایران.افسانهقربانی وادقانیدانشآموختۀ کارشناسی ارشد، گروه فقه مقارن و حقوق جزای اسلامی، دانشکدۀ فقه و حقوق اسلامی، دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی، تهران، ایران.محمدحسینعلیآبادیطلبۀ سطح دو، حوزۀ علمیۀ قم، قم، ایران.Journal Article20251011The present research examines the rule of non-reliance on the oppressor (<em>Q</em><em>āʿidat ʿAdam al-Rukūn ilā al-Ẓālim</em>) and its application in acts of worship (<em>ʿIbādāt</em>). This rule is one of the fundamental and effective rules which, due to being less well-known and its influence on all individual and social aspects, holds special importance. Non-reliance on the oppressor means not gravitating toward or trusting the oppressor, a concept emphasized in religious sources and referenced in various chapters of jurisprudence. The main research question is: what manifestations does the rule of non-reliance on the oppressor have in the various chapters of acts of worship? The present study, employing a descriptive-analytical method, examines the rule prohibiting reliance on the oppressor and its manifestations in the chapters of worship. The findings indicate that unconditional trust in the oppressor is rejected from a jurisprudential perspective, and in interacting with him, religious precaution must be observed. In applying this rule, Shi'a jurists have proposed guidelines in cases such as the payment of religious financial obligations (<em>Khums</em> and <em>Zak</em><em>āt</em>), following an oppressor in prayer (<em>Iqtid</em><em>āʾ</em>), following a just Imam appointed by an unjust ruler, the ruling on repeating prayer (<em>I</em><em>ʿādah</em>) if the disbelief (<em>Kufr</em>) of the congregational prayer leader is discovered after its performance, obeying an oppressor father in acts of worship, accompanying him in travel, and building a mosque. These guidelines demonstrate the direct impact of this rule on the validity and legitimacy of devotional acts.پژوهش حاضر به بررسی قاعدۀ عدم رکون به ظالم و تطبیق آن در عبادات می‌پردازد. این قاعده یکی از قواعد اساسی و کارآمد است که به دلیل کمتر شناخته شدن و تأثیرگذاری بر همۀ جنبه‌های فردی و اجتماعی، اهمیت ویژه‌ای دارد. عدم رکون به ظالم به معنای عدم گرایش و اطمینان به ظالم است که در منابع دینی مورد تأکید قرار گرفته و در ابواب مختلف فقه به آن اشاره شده است. سؤال اصلی تحقیق آن است که قاعدۀ عدم رکون به ظالم چه نمودی در ابواب مختلف عبادات دارد؟ پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی، به بررسی قاعدۀ منع رکون به ظالم و نمودهای آن در ابواب عبادات می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که اعتماد بی‌قیدوشرط به ظالم، از منظر فقهی مردود است و در تعامل با او باید احتیاط شرعی رعایت گردد. در تطبیق این قاعده، فقهای شیعه در مواردی چون پرداخت وجوهات شرعی (خمس و زکات)، اقتدای به ظالم، اقتدا به امام عادلِ منصوب از سوی سلطان جائر، حکم اعادۀ نماز در صورت کشف کفر امام جماعت پس از اقامه، اطاعت از پدر ظالم در عبادات، همراهی در سفر، ساخت مسجد، ضوابطی را مطرح کرده‌اند که نشان‌دهندۀ تأثیر مستقیم این قاعده در صحت و مشروعیت اعمال عبادی است.https://jwd.razavi.ac.ir/article_2148_682cd3a7e0b047513c2888fd53c72b75.pdfدانشگاه علوم اسلامی رضویآموزههای فقه عبادی2783-403461120251222The Approximative Model of Ayatollah Vaez-Zadeh Khorasani in the Jurisprudence of Acts of Worship (Fiqh al-ʿIbādāt)الگوی تقریبی آیت‌الله واعظ‌زاده خراسانی در فقه‌العبادات125156214610.30513/jwd.2025.7523.1248FAسید علیبطحائیاستادیار، گروه ادیان و مذاهب، دانشکدۀ ادیان و معارف اسلامی، دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی، تهران، ایران.علیفارسی مداناستادیار، گروه حقوق و فقه مقارن، دانشکدۀ مذاهب اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران.Journal Article20251003This research aims to extract and explain the practical model of approximative jurisprudence in the domain of acts of worship (<em>ʿIbādāt</em>) from the perspective of Ayatollah Mohammad Vaez-Zadeh Khorasani. Using a descriptive-analytical method based on library research and content analysis of his works, this article seeks to answer the fundamental question: What is Ayatollah Vaez-Zadeh's model and method for managing and bringing rapprochement to jurisprudential differences between Islamic schools of thought (<em>Madh</em><em>āhib</em>) in the areas of prayer (<em>Ṣalāt</em>) and fasting (<em>Ṣawm</em>)? The findings indicate that his method is founded upon four methodological principles: 1) distinguishing between essential and subsidiary disagreements, 2) prioritizing the interest of the unity of the Ummah over minor differences, 3) returning to commonalities and the objectives of Islamic law (<em>Maq</em><em>āṣid al-Sharīʿah</em>), and 4) utilizing custom (<em>ʿUrf</em>) and the established practice of rational people. The application of these principles to cases such as the permissibility of praying behind Sunnis, accepting their testimony (<em>Shah</em><em>ādah</em>) in proving the crescent moon (<em>Hil</em><em>āl</em>), and unity in declaring the time for breaking the fast and the rites of Hajj demonstrates that his threefold method—reducing sensitivity, emphasizing commonalities, and offering flexible jurisprudential interpretations—provides a practical model for rapprochement in the most sensitive domains of worship.این پژوهش با هدف استخراج و تبیین الگوی عملی فقه‌التقریب در حوزۀ عبادات از منظر آیت‌الله محمد واعظ‌زاده خراسانی انجام شده است. مقالۀ حاضر با روش توصیفی - تحلیلی و مبتنی بر مطالعۀ کتابخانه‌ای و تحلیل محتوای آثار وی، درصدد است به این سؤال اساسی پاسخ دهد که الگو و روش آیت‌الله واعظ‌زاده در مدیریت و تقریب‌بخشی به اختلافات فقهی بین مذاهب اسلامی در حوزۀ نماز و روزه چیست؟ یافته‌ها نشان می‌دهد روش ایشان بر چهار اصل روش‌شناختی استوار است: تمایز بین اختلافات اساسی و فرعی، تقدم مصلحت وحدت امت بر اختلافات جزئی، بازگشت به مشترکات و مقاصدالشریعه، و بهره‌گیری از عرف و سیرۀ عقلاء. کاربست این اصول در مصادیقی مانند جواز اقتدا به اهل‌سنت، قبول شهادت آنان در اثبات هلال و وحدت در اعلام وقت افطار و مناسک حج نشان می‌دهد که شیوۀ سه‌گانه ایشان (کاهش حساسیت، تأکید بر مشترکات و ارائۀ قرائت‌های فقهی منعطف) الگویی کاربردی برای تقریب عملی در حساس‌ترین حوزه‌های عبادی فراهم می‌کند.https://jwd.razavi.ac.ir/article_2146_8da89042938e4c7f324aae6f44bcd9f7.pdfدانشگاه علوم اسلامی رضویآموزههای فقه عبادی2783-403461120251222A Reconsideration of the Invalidating Effect of Intentional Weeping for Worldly Matters during Prayer: A Critical Inquiry in Light of Ayatullah al-Burujirdi’s Viewدرنگی در «مبطل بودن گریستن عمدی برای امور دنیایی در نماز» با تکیه بر دیدگاه آیت‌الله بروجردی157174214710.30513/jwd.2025.7673.1264FAسید محمدحسینمیرشاه ولایتیدانشآموختۀ دکتری، گروه علوم حدیث تطبیقی، دانشکدۀ قرآن و حدیث، دانشگاه المصطفی(ص)، قم، ایران.سید مسلمموسوی تلوکلاییدانشآموختۀ سطح 3، گروه مذاهب اسلامی، مؤسسۀ تخصصی مذاهب اسلامی، قم، ایران.Journal Article20251022The invalidity of prayer caused by intentional weeping for worldly matters during prayer (<em>Ṣalāt</em>) has long been a matter of attention among Imami jurists. Most late jurists have regarded it as invalidating the prayer, relying on consensus or widespread juristic acceptance; however, a close examination of the sources shows that the claim of a comprehensive consensus in this matter faces serious challenges. The textual basis for invalidation is limited to two weakly transmitted reports, the very reliability of which was contested by jurists such as Ayatullah al-Burujirdi. He sought to compensate for the weakness of their chains by invoking the juridical authority of early scholarly fame (<em>Shuhrah al-Qudam</em><em>āʾ</em>) within the framework of the <em>U</em><em>ṣūl al-Mutalaqqāt</em>. Yet a careful review of those foundational texts shows that many of them do not address this issue at all, and that the scattered expressions found in them are more likely the result of juristic reasoning than a direct transmission from the Infallible Imam. On this basis, the claim of consensus in this field appears incomplete and non-definitive, and its evidences emerge mainly in later juristic periods, especially among jurists after Shaikh al-Tusi. The present study, employing a descriptive-analytical approach and a library-based method for data collection, has sought to emphasize the necessity of rethinking the way in which early scholarly fame is cited as evidence and the need to return to the opinions of early jurists in order to discover the extent of their fatwa-based renown (<em>Shuhrah Fatw</em><em>āʾī</em>) or their agreement on a single opinion, for the purpose of ascertaining the opinion of the Infallible Imam (pbuh).مبطل بودن گریستن عمدی برای امور دنیایی هنگام نماز همواره از مسائلی بوده که مورد توجه فقیهان امامیه قرار گرفته است. مشهورِ فقهای متأخر با استناد به اجماع یا شهرت، آن را مبطل نماز دانسته‌اند، اما واکاوی منابع نشان می‌دهد که ادعای اجماعِ فراگیر در این باب با چالش‌های جدی مواجه است. مستند روایی بطلان نماز، منحصر به دو روایت ضعیف‌السند است که خود مورد مناقشۀ فقیهانی مانند آیت‌الله بروجردی قرار گرفته است. وی با تمسک به شهرت قدمایی در چارچوب اصول متلقات، کوشیده تا ضعف سندی روایت را جبران کند. با این حال، بررسی دقیق این کتب اصول متلقات نشان می‌دهد بسیاری از این منابع اساساً متعرض این مسئله نشده‌اند و تعابیر پراکندۀ موجود در آن‌ها نیز بیشتر ناظر به اجتهاد شخصی فقهاست، نه بر تلقی مستقیم از معصوم(ع). بر این پایه، ادعای اجماع در این باب، ناقص و غیرتام به نظر می‌رسد و شواهد آن عمدتاً در دوره‌های متأخر فقهی و در میان فقیهان پس از شیخ طوسی ظهور یافته است. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و روش کتابخانه‌ای در گردآوری داده‌ها کوشیده است تا ضرورت بازاندیشی در نحوۀ استناد به شهرت قدمایی و بازگشت به اقوال فقیهان متقدم را به هدف کشف میزان شهرت فتوایی یا اتفاق ایشان بر رأیی واحد، به هدف احراز رأی معصوم(ع)، مورد تأکید قرار دهد.https://jwd.razavi.ac.ir/article_2147_24b809a00f0c86b2cf56e697beb7a024.pdf