دانشگاه علوم اسلامی رضوی آموزه‌های فقه عبادی 2783-4034 7 12 2026 03 21 An Analytical Inquiry into the Fundamental Principles and Foundations of Jurisprudence of Resistance (Fiqh al-Muqāwamah) بازجستی تحلیلی در اصول اساسی و مبانی فقه‌المقاومه 5 32 2165 10.30513/jwd.2025.7691.1267 FA سیدمهدی احمدی نیک دانشیار، گروه فقه و مبانی حقوق، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران؛ استاد دروس خارج فقه و اصول، حوزۀ علمیۀ خراسان، مشهد، ایران. سیده فرناز مظفری چنیجانی دانشجوی دکتری رشتۀ فلسفه و کلام، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران. Journal Article 2025 10 26 In the current circumstances, explaining the foundations and structures of the jurisprudence of resistance (Fiqh al-Muqāwamah), considering the extensive cultural onslaughts, is an immediate necessity from an epistemological perspective. The main question is: what are the identity-shaping principles of the jurisprudence of resistance, based on epistemological foundations documented in Quranic verses, narrations, and the views of experts? This research, employing a descriptive-analytical method and based on library sources, aims to provide the groundwork for the discourse of resistance and answer the aforementioned question. The findings indicate that this structure is founded upon principles and foundations such as: the principle of the legitimacy of resistance, the universality and absolute applicability of resistance as an obligation upon everyone, the obligation to support resistance, the obligation to aid the just Imam, and the inclusion of rulings of resistance to military and civil paths. These principles, derived from Quranic verses and narrations and manifested in the fatwas of Imami jurists, are based on epistemological foundations such as: the reality of resistance in the systems of creation and legislation, the eternal struggle between truth and falsehood, intrinsic human dignity and responsibility, guardianship-orientation and connection with the divine will, and the establishment of justice and proximity to God as the ultimate goal of resistance. These shape the identity of the jurisprudence of resistance and support the fatwas of jurists in this field. Accordingly, one can explain the rationality and the reliance of the jurisprudence of resistance on clear intellectual and epistemological principles, and invite everyone on a broad scale, without regard to race, color, or creed, to support the oppressed. تبیین پایه‌ها و سازه‌های فقه مقاومت در شرایط کنونی، با توجه به هجمه‌های گستردۀ فرهنگی، از منظر معرفتی ضرورتی فوری به شمار می‌آید. پرسش اصلی آن است که اصول هویتی فقه مقاومت، مبتنی بر مبانی معرفت‌شناختی مستند به آیات، روایات و دیدگاه‌های صاحب‌نظران، چیست؟ این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر پایۀ منابع کتابخانه‌ای، با هدف فراهم‌سازی زمینه برای گفتمان‌سازی مقاومت، به پرسش یادشده پاسخ داده است. یافته‌ها نشان می‌دهد این سازه بر اصول و بنیان‌هایی همچون اصل مشروعیت مقاومت، عمومیت و اطلاق مقاومت به‌صورت وجوب بر همگان، وجوب پشتیبانی از مقاومت، وجوب نصرت امام عادل و شمول احکام مقاومت نسبت به مناهج نظامی و مدنی استوار است. این اصول که برگرفته از آیات و روایات و متجلی در فتاوای فقیهان امامی است، بر مبانی معرفتی هستی‌شناختی‌ای همچون حقیقت مقاومت در نظام تکوین و تشریع، نزاع دائمی حق و باطل، کرامت ذاتی و مسئولیت انسان، ولایت‌مداری و پیوند با ارادۀ الهی، و اقامۀ عدل و قرب الهی به‌عنوان غایت مقاومت مبتنی است و هویت فقه مقاومت را شکل می‌دهد و از فتاوای فقیهان در این حوزه پشتیبانی می‌کند. بر این اساس، می‌توان عقلانیت و ابتنای فقه مقاومت بر اصول روشنِ فکری و معرفتی را تبیین و همگان را در گستره‌ای وسیع بدون در نظر گرفتن نژاد، رنگ و عقیده به حمایت از مظلوم دعوت نمود.

https://jwd.razavi.ac.ir/article_2165_447b8090040533f6c404b068642887c4.pdf

دانشگاه علوم اسلامی رضوی آموزه‌های فقه عبادی 2783-4034 7 12 2026 03 21 The Ruling on Prostration of Forgetfulness (Sajdat al-Sahw) for Every Unintentional Addition or Omission حکم سجدۀ سهو برای هر زیاده و نقیصۀ غیرعمدی 33 66 2261 10.30513/jwd.2026.7647.1261 FA امید اسلم‌بخش طلبۀ مقطع خارجی تخصصی، مجتمع عالی فقه و علوم اسلامی، قم، ایران؛ دانشجوی دکتری فلسفۀ تعلیم و تربیت، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران. Journal Article 2025 10 19 One of the important and disputed issues in Imami jurisprudence from ancient times to the present is the instances in which the Prostration of Forgetfulness (Sajdat al-Sahw) becomes obligatory due to errors in prayer. Despite the practical significance of this topic, no independent research has comprehensively examined all its dimensions. Given the breadth of this discussion, the present study is dedicated to examining one of its branches: the ruling of the Prostration of Forgetfulness for every unintentional addition or omission. The main research question is: what is the ruling of the Prostration of Forgetfulness for every unintentional addition or omission? On this matter, the views of jurists are highly diverse and sometimes contradictory. This research employs a descriptive-analytical method and, considering new critiques and arguments on the evidences and resolving the conflict of evidences in a novel manner, addresses the issue. The findings indicate that among the narrations affirming obligation (Wujūb), those that are complete in terms of textual indication suffer from chain of transmission (Sanad) issues. On the other hand, the reason for the non-obligation of the prostration of forgetfulness is complete. The widespread renown and indeed the consensus (Ijmāʿ) of the early jurists, as well as the principle (Aṣl), oppose obligation. There is also no valid evidence for recommendation (Istiḥbāb), nor does obligatory precaution have any place. Therefore, it is not the case that every unintentional addition or omission necessitates the Prostration of Forgetfulness. یکی از مسائل مهم و مورد اختلاف در فقه امامیه از قدیم تاکنون، موارد وجوب سجدۀ سهو در نماز است. با وجود اهمیت عملی این موضوع، تاکنون پژوهش مستقلی که به طور جامع به بررسی همۀ ابعاد آن بپردازد، صورت نگرفته است. با توجه به گستردگی این بحث، تحقیق حاضر به بررسی یکی از شاخه‌های آن اختصاص یافته است: حکم سجدۀ سهو به سبب هر زیاده و نقیصۀ غیرعمدی. پرسش اصلی این پژوهش آن است که حکم سجدۀ سهو برای هر زیاده و نقیصۀ غیرعمدی چیست؟ در این زمینه دیدگاه فقها بسیار متنوع و گاه متعارض است. در تحقیق حاضر از روش توصیفی - تحلیلی استفاده شده و با توجه به نقض و ابرامات جدید در ادله و حل تعارض ادله به شیوه‌ای نو به حل مسئله پرداخته شده‌است. یافته‌ها نشان می‌دهد که در بین روایات مثبِت وجوب، آنچه از نظر دلالی تام است، مشکل سندی دارد. از طرف دیگر، دلیل عدم وجوب سجدۀ سهو، تام است. شهرت و بلکه اجماع قدما و اصل نیز مخالف وجوب است. دلیل معتبری برای استحباب نیز موجود نیست و احتیاط واجب نیز جایگاهی ندارد. بنابراین، چنین نیست که هر زیاده و نقیصۀ غیرعمدی سبب وجوب سجدۀ سهو باشد.

https://jwd.razavi.ac.ir/article_2261_9a5ed075ec4b0544a7ea2aff016a394d.pdf

دانشگاه علوم اسلامی رضوی آموزه‌های فقه عبادی 2783-4034 7 12 2026 03 21 A Jurisprudential Examination of the Parental Duty Regarding Waking Children for Prayer بررسی فقهی تکلیف والدین نسبت به بیدار کردن فرزندان برای نماز 67 98 2251 10.30513/jwd.2026.7683.1265 FA جواد ایروانی استاد، گروه علوم قرآنی و حدیث، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران. Journal Article 2025 10 23 Religious education, including teaching and training children in acts of worship, is among the duties of parents. However, do parents have the duty to wake their children to perform the obligatory prayer (Ṣalāt) and to ensure that this is accomplished? This research, organized using a library-based method and a descriptive-analytical approach, through ijtihād in jurisprudential sources, has collected evidence for and against this duty and subjected them to critical analysis. Evidences and supports indicating the existence of such a duty include: the duty of religious education, narrations indicating the desirability or necessity of waking for prayer, the precedence of narrations on striking children for prayer, narrations indicating the necessity of training and habituating children to worship, and the general applicability of the evidences for forbidding wrong and the obligation to wake as a "precluded preliminary". On the other hand, evidences and indications negating such a duty include: the lifting of obligation from the sleeper, the incompatibility of waking someone coercively with the intention of seeking proximity (Qaṣd-e Qorbat), evidences negating coercion in religion, the potential for causing children to become alienated from religion, and the practice (Sīrah) of some religious scholars. The research findings indicate that this issue has at least four scenarios, and the ruling on parental duty differs in each:1) Duty to wake when children desire and request it. 2)Duty to wake when, without parental waking, they would usually or always oversleep, but upon being woken, they perform the prayer without resistance or dissatisfaction. 3)No duty when they intend to wake up themselves but happen to oversleep accidentally. 4)No duty when waking them would cause dissatisfaction, stubbornness, and conflict. تربیت دینی و از جمله آموزش و تمرین دادن کودکان بر عبادات، جزو وظایف والدین است. اما آیا والدین وظیفه دارند فرزندان خود را برای ادای فریضۀ نماز، از خواب بیدار کنند و از حصول این کار، اطمینان حاصل نمایند؟ این تحقیق که به روش کتابخانه‌ای و شیوۀ توصیفی - تحلیلی سامان یافته، با اجتهاد در منابع فقه، دلایلی را برای اثبات و رد این تکلیف، گردآوری کرده و به نقد و بررسی آن‌ها پرداخته است. دلایل و مؤیداتی همچون وظیفۀ تربیت دینی، روایات دال بر مطلوبیت یا لزوم بیدار کردن برای نماز، اولویت روایات ضرب فرزندان بر نماز، روایات دال بر لزوم تمرین و عادت دادن فرزندان به عبادت، اطلاق ادلۀ نهی از منکر و وجوب بیدار کردن از باب «مقدمۀ مفوته»، بر وجود چنین تکلیفی دلالت دارد و در مقابل، دلایل و شواهدی وجود دارد همچون رفع تکلیف از نائم، منافات داشتن بیدار کردن از سر اکراه با قصد قربت، ادلۀ نفی اکراه در دین، زمینه‌ساز بودن دین‌گریزی فرزندان، و سیرۀ برخی از عالمان دینی، بر نفی آن. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که این مسئله دست‌کم چهار صورت دارد و حکم تکلیف والدین در این صور، متفاوت است: تکلیف والدین به بیدار کردن در صورت تمایل و سفارش فرزندان به این کار، نیز در صورتی که بدون آن، غالباً یا همیشه خواب بمانند ولی در صورت بیدار کردن توسط والدین، بدون مقاومت و نارضایتی، نماز را اقامه کنند، عدم تکلیف در صورتی که خود بنا بر بیدار شدن داشته اتفاقی خواب بمانند، و نیز در صورتی که بدان ناراضی بوده در برابر آن به لجبازی و نزاع بپردازند.

https://jwd.razavi.ac.ir/article_2251_75d0d8aee655bc83813c69d2915b0dc9.pdf

دانشگاه علوم اسلامی رضوی آموزه‌های فقه عبادی 2783-4034 7 12 2026 03 21 The Nature of Zakāt: From Shared Ownership (Ishāʿah) to Value (Mālīyat): A Jurisprudential Explanation of the Hybrid Theory of Partnership in Generic Value Within a Specific Asset ماهیت زکات؛ از اشاعه تا مالیت: تبیین فقهی نظریۀ ترکیبی شرکت در مالیت کلی در معین 99 126 2242 10.30513/jwd.2026.7879.1282 FA فاطمه علیزاده استادیار، گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران. 0009-0004-8068-3178 منصور حبیبی پور دانشجوی دکتری رشتۀ فقه و مبانی حقوق اسلامی،گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران. اردوان ارژنگ استاد، گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران. Journal Article 2025 12 06 This research examines the legal nature of how Zakāt attaches to property. The fundamental question is an analysis of the relationship and connection between the Zakāt property and the recipients: is this relationship merely a prescriptive ruling—the obligation of payment upon the owner—or a declaratory ruling—the creation of a real right for the recipient? This inquiry evaluates various possibilities regarding the manner of this attachment based on transmitted and rational evidence. Employing a descriptive-analytical method and a jurisprudential-ijtihādī approach, the research findings indicate that none of the absolute theories (purely prescriptive or purely real) are capable of providing a comprehensive and universally acceptable religious explanation or resolving the challenges. By applying the method of harmonizing evidences and emphasizing the unity of context, the theory of partnership in value—in the form of a generic within a specific asset—emerges as the main approach. Accordingly, Zakāt is understood as the right of recipients in the value (economic worth) of a portion of a specific asset, in the form of an unspecified share. This explanation both acknowledges the declaratory aspect of Zakāt and justifies flexibility in the method of payment (permissibility of paying the same asset or its monetary equivalent). Furthermore, it guarantees the financial rights of recipients and establishes a logical balance between the owner's authority and the recipients' rights. In addition, it is fully compatible with all eight categories of Zakāt expenditure. این پژوهش به بررسی ماهیت حقوقی کیفیت تعلق زکات به اموال پرداخته است. پرسش اساسی آن، تحلیل رابطه و نسبت بین مال زکوی و مستحقان است: این رابطه صرفاً حکم تکلیفی (وجوب اداء برای مالک) است یا حکم وضعی (ایجاد حق عینی برای مستحق)؟ این جستار به ارزیابی احتمالات مختلف نحوۀ تعلق مذکور، بر اساس ادلۀ نقلی و عقلی پرداخته است. مبتنی بر روش تحلیلی - توصیفی و رویکرد فقهی - اجتهادی، یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که هیچ‌‌یک از نظریه‌های مطلق (تکلیفی صرف یا عینی صرف) قادر به تبیین جامع و فراگیر شرعی و رفع چالش‌ها نیستند. با به‌کارگیری روش جمع بین ادله و تأکید بر وحدت سیاق، نظریۀ شراکت در مالیت به‌نحو کلی در معین، رهیافت اصلی خواهد بود. بر این اساس، زکات به‌مثابۀ حق مستحقان در مالیت (ارزش اقتصادی) بخشی از مال معین و در قالب سهمی کلی و نامعین است. این تبیینْ هم جنبۀ وضعی زکات را می‌پذیرد، هم انعطاف در شیوۀ اداء (جواز پرداخت عین یا قیمت) را توجیه می‌کند و همچنین حقوق مالی مستحقان را تضمین نموده و تعادلی منطقی بین اختیارات مالک و حقوق مستحق برقرار می‌سازد. افزون بر این، با تمامی مصارف هشت‌گانۀ زکات سازگاری کامل دارد.

https://jwd.razavi.ac.ir/article_2242_fd8892ca59f79f763f6e4e05e197fd7b.pdf

دانشگاه علوم اسلامی رضوی آموزه‌های فقه عبادی 2783-4034 7 12 2026 03 21 Analysis of the Influence of Conventional Presuppositions (Irtikāzāt) in Deriving Rulings of the Jurisprudence of Acts of Worship (Fiqh al-ʿIbādāt) تحلیل تأثیر ارتکازات در استنباط احکام فقه عبادات 127 154 2154 10.30513/jwd.2025.7589.1252 FA حسین عندلیب گروه معارف اسلامی، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران. سیدامیر سخاوتیان گروه معارف اسلامی، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران. Journal Article 2025 10 10 This research aims to examine and analyze the influence of conventional presuppositions (Irtikāzāt ʿUrfī) in deriving the rulings of the jurisprudence of acts of worship (Fiqh al-ʿIbādāt). The main research question is: "What influence do conventional presuppositions have in deriving the rulings of the jurisprudence of acts of worship?" The findings of this research, conducted using a descriptive-analytical method, indicate that the Sacred Lawgiver (Shāriʿ Muqaddas) has considered the presuppositions and understanding of people regarding words when expressing rulings as well as religious teachings. The words used in the language of narrations and legal evidences are employed in their ordinary conventional meanings. Where the Wise Lawgiver establishes a new construct regarding which the convention has a different understanding or is fundamentally unfamiliar, He has proceeded to clarify and define the dimensions and angles of that newly established term. Therefore, the principle in understanding the words of religious texts is conventional understanding, and what is embedded in the conventional presupposition of the meaning of words serves as the criterion for interpretation and derivation. Among the most important results of this research is that "conventional presupposition" is a contextual non-verbal indicator that must be taken into account when interpreting and deriving a ruling from legal evidences. این پژوهش با هدف بررسی و تحلیل تأثیر اتکازات عرفی در استنباط احکام فقه عبادات سامان یافته است. پرسش اصلی پژوهش حاضر آن است که «ارتکازات چه تأثیری در استنباط احکام فقه عبادات دارند؟» یافته‌های پژوهش، که به روش توصیفی - تحلیلی انجام شده است، حاکی از آن است که شارع مقدس در بیان احکام و همچنین معارف دینی به ارتکاز و فهم مردم از واژگان توجه داشته است و کلمات به‌کارگرفته‌شده در لسان روایات و ادلۀ شرعی را در همان معانی عرفی خود به کار برده است. شارع حکیم اگر در جایی تأسیس جدیدی دارد که عرف در آن خصوص، فهمِ دیگری دارد یا اساساً برای عرف ناآشناست، اقدام به تبیین و تعریف ابعاد و زوایای آن واژۀ تأسیسی کرده است. بنابراین اصل در فهم واژگان متون دینی، فهم عرف است و آنچه در ارتکاز عرف از معنای واژگان نقش بسته است معیار برای تفسیر و استنباط است. از جمله مهم‌ترین نتایج این پژوهش آن است که «ارتکاز عرف» قرینۀ لُبّی است که در هنگام تفسیر و استنباط حکم از ادلۀ شرعی باید مورد لحاظ قرار گیرد.

https://jwd.razavi.ac.ir/article_2154_a6057481fa6a52a802908bb6b9cf66b3.pdf

دانشگاه علوم اسلامی رضوی آموزه‌های فقه عبادی 2783-4034 7 12 2026 03 21 Frequency Analysis of the Term "Sīrah" in the Literature of Shi'a (Imami) Jurists with an Emphasis on the Doctrines of the Jurisprudence of Acts of Worship (Fiqh al-ʿIbādāt) تحلیل بسامد واژۀ «سیره» در ادبیات فقیهان شیعه؛ با تکیه بر آموزه‌های فقه عبادی 155 180 2250 10.30513/jwd.2026.7829.1279 FA مهدی مردانی گلستانی استادیار، پژوهشکدۀ علوم اسلامی رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد، ایران. Journal Article 2025 11 24 The term "Sīrah" (conduct/practice) is one of the most widely used Islamic concepts that has applicability in various fields, especially Shi'a (Imami) jurisprudence. Shi'a jurists, in accordance with their utilization of the sources of juristic inference, have employed this religious term and have cited it as evidence (Dalīl) or a contextual indicator (Qarīneh) for a religious ruling. However, the main question is: has the use of the term Sīrah by jurists been limited and occasional, or has it occurred extensively and at the level of a scientific term? The present research attempts, through a library-based method and by examining the application of the term Sīrah in the texts of the jurisprudence of acts of worship (Fiqh al-ʿIbādāt), to demonstrate the extent of Shi'a jurists' use of this term. For this purpose, using the comprehensive Jurisprudence of Ahl al-Bayt software and searching for the keyword Sīrah in discursive jurisprudential works from the fifth to the fifteenth century AH on the subject of acts of worship, the relevant works were examined. The research findings indicate that the application of the term Sīrah in the literature of Shi'a jurists has had two distinct periods. First, a period in which the use of the term Sīrah was limited and infrequent. Second, a period in which reliance on Sīrah increased and expanded to the level of a jurisprudential term. This evolution has been influenced by a set of factors, the most important of which is the belief in the efficacy of Sīrah in Shi'a jurisprudence. This factor ultimately led to the consolidation of the position of Sīrah in the literature of Shi'a jurists and its elevation from a religious term to a scholarly term. واژۀ‌ سیره از پرکاربردترین مفاهیم اسلامی است که در حوزه‌های مختلف به‌ویژه فقه شیعه کارایی دارد. فقیهان شیعه به تناسب بهره‌گیری از منابع استنباط، از این واژۀ دینی استفاده نموده و به‌عنوان دلیل یا قرینۀ حکم شرعی بدان استناد کرده‌اند. اما پرسش اصلی آن است که استفادۀ فقها از واژۀ سیره به‌صورت محدود و موردی بوده یا به‌گونه‌ای گسترده و در تراز یک اصطلاح علمی رخ داده است؟ پژوهش پیش‌رو تلاش دارد تا به روش کتابخانه‌ای و از طریق بررسی کاربرد واژۀ «سیره» در متون فقه عبادی، میزان استفادۀ فقیهان شیعه از این واژه را نشان دهد. برای این منظور، با استفاده از نرم‌افزار جامع فقه اهل‌بیت و جست‌وجوی کلیدواژۀ «سیره» در کتب فقه استدلالی، آثار فقهی قرون پنجم تا پانزدهم هجری در موضوع عبادات مورد بررسی قرار گرفت. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که کاربرد واژۀ سیره در ادبیات فقیهان شیعه، دو دورۀ متفاوت داشته است: نخست، دوره‌ای که بهره‌گیری از واژۀ سیره به شکل محدود و اندک انجام می‌گرفت و دوم، دوره‌ای که استناد به سیره افزایش یافت و در سطح یک اصطلاح فقهی گسترش پیدا کرد. این تطور، متأثر از مجموعه عواملی است که مهم‌ترین آن‌ها باور به کارآمدی سیره در فقه شیعه است؛ عاملی که در نهایت به تثبیت جایگاه سیره در ادبیات فقیهان شیعه و ارتقای جایگاه آن از یک واژۀ دینی به یک اصطلاحی علمی ‌انجامید.

https://jwd.razavi.ac.ir/article_2250_ebd2ff6f1b001d0bfeabe44f2cd2e3d4.pdf