قاعدۀ عدم رکون به ظالم و نمودهای کاربردی آن در عبادات

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه فقه و مبانی حقوق، دانشکدۀ الهیات، دانشگاه شهید محلاتی، قم، ایران.

2 استادیار، گروه فقه و حقوق امامیه، دانشکدۀ فقه و حقوق اسلامی، دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی، تهران، ایران.

3 دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد، گروه فقه مقارن و حقوق جزای اسلامی، دانشکدۀ فقه و حقوق اسلامی، دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی، تهران، ایران.

4 طلبۀ سطح دو، حوزۀ علمیۀ قم، قم، ایران.

چکیده

پژوهش حاضر به بررسی قاعدۀ عدم رکون به ظالم و تطبیق آن در عبادات می‌پردازد. این قاعده یکی از قواعد اساسی و کارآمد است که به دلیل کمتر شناخته شدن و تأثیرگذاری بر همۀ جنبه‌های فردی و اجتماعی، اهمیت ویژه‌ای دارد. عدم رکون به ظالم به معنای عدم گرایش و اطمینان به ظالم است که در منابع دینی مورد تأکید قرار گرفته و در ابواب مختلف فقه به آن اشاره شده است. سؤال اصلی تحقیق آن است که  قاعدۀ عدم رکون به ظالم چه نمودی در ابواب مختلف عبادات دارد؟ پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی، به بررسی قاعدۀ منع رکون به ظالم و نمودهای آن در ابواب عبادات می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که اعتماد بی‌قیدوشرط به ظالم، از منظر فقهی مردود است و در تعامل با او باید احتیاط شرعی رعایت گردد. در تطبیق این قاعده، فقهای شیعه در مواردی چون پرداخت وجوهات شرعی (خمس و زکات)، اقتدای به ظالم، اقتدا به امام عادلِ منصوب از سوی سلطان جائر، حکم اعادۀ نماز در صورت کشف کفر امام جماعت پس از اقامه، اطاعت از پدر ظالم در عبادات، همراهی در سفر، ساخت مسجد، ضوابطی را مطرح کرده‌اند که نشان‌دهندۀ تأثیر مستقیم این قاعده در صحت و مشروعیت اعمال عبادی است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

The Rule of Non-Reliance on the Oppressor and Its Practical Manifestations in Acts of Worship (ʿIbādāt)

نویسندگان [English]

  • Hadi Khoshnodi 1
  • Abdolsamad Aliabadi 2
  • Afsaneh Ghorbani Vadeghani 3
  • Mohammad Hosein Aliabadi 4
1 Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Foundations of Law, Faculty of Theology, Shahid Mahallati University, Qom, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Imami Jurisprudence and Law, Faculty of Islamic Jurisprudence and Law, International University of Islamic Denominations, Tehran, Iran.
3 Master's Graduate, Department of Comparative Jurisprudence and Islamic Penal Law, Faculty of Islamic Jurisprudence and Law, International University of Islamic Denominations, Tehran, Iran.
4 Level Two Seminary Student, Qom Seminary, Qom, Iran.
چکیده [English]

The present research examines the rule of non-reliance on the oppressor (Qāʿidat ʿAdam al-Rukūn ilā al-Ẓālim) and its application in acts of worship (ʿIbādāt). This rule is one of the fundamental and effective rules which, due to being less well-known and its influence on all individual and social aspects, holds special importance. Non-reliance on the oppressor means not gravitating toward or trusting the oppressor, a concept emphasized in religious sources and referenced in various chapters of jurisprudence. The main research question is: what manifestations does the rule of non-reliance on the oppressor have in the various chapters of acts of worship? The present study, employing a descriptive-analytical method, examines the rule prohibiting reliance on the oppressor and its manifestations in the chapters of worship. The findings indicate that unconditional trust in the oppressor is rejected from a jurisprudential perspective, and in interacting with him, religious precaution must be observed. In applying this rule, Shi'a jurists have proposed guidelines in cases such as the payment of religious financial obligations (Khums and Zakāt), following an oppressor in prayer (Iqtidāʾ), following a just Imam appointed by an unjust ruler, the ruling on repeating prayer (Iʿādah) if the disbelief (Kufr) of the congregational prayer leader is discovered after its performance, obeying an oppressor father in acts of worship, accompanying him in travel, and building a mosque. These guidelines demonstrate the direct impact of this rule on the validity and legitimacy of devotional acts.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Jurisprudential Analysis
  • Non-Reliance on the Oppressor (ʿAdam al-Rukūn ilā al-Ẓālim)
  • Combating the Oppressor
  • Financial Acts of Worship
  • Ruling-Based Acts of Worship (Ibādāt-e Ḥukmī)

مراجع

  1. قرآن کریم.
  2. آمدی، عبدالواحد. (1410). غررالحکم و درر الکلم. قم: دار الکتاب الاسلامی.
  3. ابن براج، عبدالعزیز. (1406). المهذب. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  4. ابن دُرید، محمد بن حسن. (1988م). جمهرة اللغة. بیروت: دار العلم للملایین.
  5. ابی فاضل، حسن بن ابی طالب یوسفی. (1417ق). کشف الرموز فی شرح مختصر النافع. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  6. اصفهانی، محمدحسین. (1368). بحوث فی الفقه. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  7. امام خمینی، سید روح‌اللّه. (1385). المکاسب المحرمه. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (قدس سره).
  8. امام خمینی، سید روح‌اللّه. (1421). کتاب البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (قدس سره).
  9. امام خمینی، سید روح‌اللّه. (1434). تحریرالوسیله. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (قدس سره).
  10. انصاری، مرتضی. (1365). المکاسب المحرمه. قم: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
  11. جزایری، محمدجعفر. (1413). منتهی الدرایة فی توضیح الکفایة. قم: دار الکتاب.
  12. جوهری، اسماعیل بن حماد. (1412). صحاح اللغة. بیروت: دار العلم.
  13. حرعاملی، محمدحسن. (بی‌تا). وسائل الشیعة. قم: مؤسسة آل البیت(ع).
  14. خویی، سید ابوالقاسم. (1410). التنقیح فی شرح العروة الوثقی. قم: دار الهادی.
  15. خویی، سید ابوالقاسم. (1418). موسوعة الامام الخوئی. قم: توحید.
  16. رازی، فخرالدین. (1423). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). بیروت: دار الفکر.
  17. راغب اصفهانی، حسین بن علی. (1412). المفردات فی غریب القرآن. بیروت: دار الشامیه.
  18. رشید رضا، محمد رشید. (1990). تفسیر المنار. مصر: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
  19. زمخشری، محمود بن عمر. (1407). الکشاف. بیروت: دار الکتب العربی.
  20. سلار دیلمی، حمزه بن عبدالعزیز. (1404). المراسم. قم: منشورات الحرمین.
  21. سید قطب، سید ابراهیم. (1988). فی ظلال القرآن. بیروت: دارالشروق.
  22. شهیدی تبریزی، میرزا فتاح. (1375). هدایت الطالب الی اسرار المکاسب. قم: دار الکتاب.
  23. طباطبایی حکیم، سید محسن. (1404). مستمسک العروة الوثقی. قم: کتابخانه آیت‌اللّه مرعشی نجفی.
  24. طباطبایی، سید محمدحسین. (1374). تفسیر المیزان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  25. طبری، ابوجعفر. (1420). جامع البیان فی تأویل القرآن (تفسیر الطبری). بیروت: دارالکتب العلمیه.
  26. عاملی، سید علی. (1429). مدارک الأحکام فی شرح عبادات شرائع الإسلام. مشهد: مؤسسه آل‌البیت(ع).
  27. علامه حلی، حسن بن یوسف بن مطهر. (1410). نهایة الاحکام فی معرفة الاحکام. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
  28. علامه حلی، حسن بن یوسف بن مطهر. (1412). منتهی المطلب فی تحقیق المذهب. مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة.
  29. علامه حلی، حسن بن یوسف بن مطهر. (1414). تذکرة الفقهاء. قم: مؤسسه آل‌البیت‰.
  30. عمید زنجانی، عباسعلی. (1377). فقه سیاسی. تهران: امیرکبیر.
  31. قرائتی، محسن. (1383). تفسیر نور. تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
  32. قرشی، علی‌اکبر. (1377). تفسیر احسن الحدیث. تهران: بنیاد بعثت.
  33. قرطبی، ابوعبداللّه. (1418). الجامع لأحکام القرآن. بیروت: دارالکتب العلمیه.
  34. کامران، علی. (1397). ظلم و ستم – آثار اعمال در قرآن (6). سایت دانشنامه پژوهه، 06/07/1397.
  35. مجاهد طباطبایی، سید محمد. (1296). القواعد و الفوائد والاجتهاد والتقلید (مفاتیح الاصول). قم: مؤسسه آل‌البیت(ع).
  36. مجلسی، محمدباقر. (1403). بحارالأنوار. بیروت: مؤسسة الوفاء.
  37. مجلسی، محمدتقی. (1406). روضة المتقین. قم: بنیاد فرهنگ اسلامی.
  38. محقق حلی، نجم‌الدین جعفر بن الحسن بن یحیی بن سعید هذلی. (1407). المعتبر فی شرح المختصر. قم: مؤسسه سیدالشهداء(ع).
  39. محقق حلی، نجم‌الدین جعفر بن الحسن بن یحیی بن سعید هذلی. (1408). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
  40. مغنیه، محمدجواد. (1424). التفسیر الکاشف. ایران: دارالکتب الاسلامی.
  41. مکارم شیرازی، ناصر. (1374). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
  42. نائینی، محمدحسین. (بی‌تا). أجود التقریرات. قم: کتابفروشی مصطفوی.
  43. نجفی، محمدحسن. (1362ش). جواهر الکلام. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
  44. نراقی، احمد. (1379). مستند الشیعه. قم: مؤسسه آل‌البیت.
  45. نوری، حسین. (1408ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. قم: مؤسسه آل‌البیت(ع).
  46. وحید خراسانی، حسین. (1421). توضیح المسائل. قم: مدرسه باقرالعلوم(ع).
آموزه‌های فقه عبادی
دوره 6، شماره 11
دی 1404
صفحه 101-124

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 19 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری: 12 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش: 24 آبان 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار