بررسی فقهی نیابت در استخاره و شرایط و حدود جواز آن (با نگاه به نیازهای معاصر)

نوع مقاله : علمی ترویجی

نویسنده

استادیار، گروه معارف اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی شهید مطهری، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

چکیده

پژوهش حاضر به بررسی نیابت در استخاره از منظر فقه امامیه می‌پردازد. این نگارش که با روش توصیفی - تحلیلی سامان یافته، نشان می‌دهد که اجماع فقها بر جواز اصل نیابت در استخاره استوار است و این حکم بر مبنای ماهیت استخاره به‌عنوان نوعی دعا و طلب خیر، عدم وجود منع صریح شرعی، و سیرۀ مستمر ائمه(ع) و متشرعه بنا شده است. در ادامه، شرایط نایب (استخاره‌گیرنده) از جمله بلوغ، عقل، ایمان، و صفات کمالی نظیر تقوا، حضور قلب و آگاهی از آداب استخاره، بررسی شده‌ و در مورد مستخیر (کسی که استخاره برای او انجام می‌شود)، عدم شرطیت اطلاع و اذن وی، اما لزوم وجود حیرت واقعی او، مورد تأکید قرار گرفته است. در نهایت، حکم فقهی نیابت در استخاره از طریق ابزارهای نوین تبیین شده است. نتایج نشان می‌دهد که این ابزارها تنها در صورتی معتبرند که واسطه‌ای برای ارتباط با یک نایب حقیقی (انسان) باشند و نه صرفاً الگوریتم‌های نرم‌افزاری.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A Jurisprudential Examination of Proxy (Niyābah) in Istikhārah and the Conditions and Limits of Its Permissibility (With a View to Contemporary Needs)

نویسنده [English]

  • Mahdi Ebadi
Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Faculty of Theology and Islamic Studies (Shahid Motahhari), Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
چکیده [English]

The present research examines the issue of proxy (Niyābah) in Istikhārah (seeking divine guidance) from the perspective of Imami jurisprudence. Using a descriptive-analytical method, this study demonstrates that there is a consensus (Ijmāʿ) among jurists on the permissibility of the principle of proxy in Istikhārah. This ruling is founded upon the nature of Istikhārah as a form of supplication and seeking goodness, the absence of any explicit religious prohibition, and the continuous practice of the Imams (pbuh) and the religious community. Subsequently, the conditions of the proxy (Nāʾib), including puberty, sanity, faith, and perfect attributes such as piety, presence of heart, and knowledge of the etiquette of Istikhārah, are examined. Regarding the principal (Mustakhīr)—the one for whom the Istikhārah is performed—it is emphasized that while it is not a condition for him to be informed or to give permission, the existence of genuine bewilderment on his part is necessary. Finally, the jurisprudential ruling on proxy in Istikhārah through modern tools is explained. The results indicate that these tools are only valid if they serve as a means of communication with a real proxy (a human being) and not merely as software algorithms.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Proxy (Niyābah)
  • Istikhārah
  • (Seeking Divine Guidance)
  • Imami Jurisprudence
  • Permissibility and NonPermissibility
  1. قرآن کریم.
  2. ابراهیمی، سجاد. (1399). «مشروعیت انواع استخاره در مکتب اهل بیت(ع)». پژوهش و مطالعات علوم اسلامی، شماره 10، ص9-21.
  3. ابن ابی الحدید، عبدالحمید. (1387ش). شرح نهج البلاغه، تحقیق محمدابوالفضل ابراهیم. مصر: دار احیاء الکتب العربیه.
  4. ابن ادریس حلی، محمد. (1410ق). السرائر. چاپ دوم. قم: نشر اسلامی.
  5. ابن طاووس، علی بن موسی. (1409ق) فتح الابواب بین ذوی الألباب وبین رب الأرباب، تحقیقِ حامد الخفاف. چاپ اول. بیروت: مؤسسه اهل البیت لاحیاء التراث.
  6. امام خمینی، «رساله توضیح المسائل».
  7. امام خمینی، سید روح الله. (بی‌تا). کشف الاسرار. بی‌نا.
  8. امام خمینی، سید روح‌اللّه. (۱۳۷۹). استفتائات. تهران: دفتر نشر آثار امام خمینی.
  9. امام خمینی، سید روح‌اللّه. (1380ش). العروة الوثقی مع تعالیق الامام الخمینی. تهران: دفتر نشر آثار امام خمینی.
  10. امام خمینی، سید روح‌اللّه. (۱۴۰۹ق). تحریر الوسیلة. قم: مؤسسه مطبوعات دار العلم.
  11. امام خمینی، سیدروح‌الله. (1378). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
  12. بحرانی، یوسف بن احمد. (بی‌تا). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
  13. برقی، احمد بن محمد. (1371ق). المحاسن، تصحیح محدث. چاپ دوّم. قم: دار الکتب الإسلامیه.
  14. جوادی آملی، عبداللّه. (۱۳۸۷). تفسیر موضوعی قرآن کریم. قم: اسراء.
  15. حر عاملی، محمد بن حسن. (۱۴۰۹ق). وسائل الشیعة. قم: مؤسسة آل البیت(ع) لإحیاء التراث.
  16. حمادی، کشف الستارة عن صلاة الاستخاره. (بی‌تا). بیروت: دار ابن حزم.
  17. حمیری، عبداللّه بن جعفر. (1413ق). قرب الإسناد. چاپ اوّل. قم: مؤسسة آل البیت(ع).
  18. حیدری، عباسعلی. (۱۳۸۲). «استخاره به قرآن». مطالعات تاریخی قرآن و حدیث، شماره ۲۹، ص۹۳-۱۲۱.
  19. خانی، حامد (فرهنگ مهروش). (۱۳۷۶). «شیوه‌های مختلف استخاره در فرهنگ اسلامی». حدیث‌پژوهی، 1(1)، ص۲۲۹-۲۱۱.
  20. خراسانی، محمدکاظم. (۱۴۰۹ق). کفایة الاصول. قم: مؤسسه آل البیت(ع).
  21. خویی، سید ابوالقاسم. (1416ق). صراط النجاة. چاپ اول. قم: مکتب نشر المنتخب.
  22. خوئی، سید ابوالقاسم. (۱۴۱۰ق). مصباح الفقاهة (معتمد العروة الوثقی). قم: مکتبة الداوری.
  23. سبحانی، جعفر. (۱۴۰۹ق). اصول الفقه المقارن. قم: مؤسسه امام صادق(ع).
  24. سید رضی، محمد بن حسین. (1414ق). نهج البلاغه، تحقیق صبحی صالح. چاپ اوّل. قم: هجرت‏.
  25. سیستانی، سید علی. (۱۳۸۵). استفتائات جدید. قم: دفتر آیت‌اللّه سیستانی.
  26. سیستانی، سید علی. (۱۴۱۶ق). منهاج الصالحین. قم: دفتر آیت‌اللّه سیستانی.
  27. شهید اول، محمد بن مکی. (1419ق). ذکری الشیعة فی أحکام الشریعه. چاپ اول. قم: مؤسسه آل ‌البیت(ع).
  28. شهید ثانی، زین‌الدین بن علی. (۱۴۱۳ق). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
  29. شهید صدر، سید محمدباقر. (۱۴۱۷ق). دروس فی علم الأصول. قم: دار البلاغة.
  30. شیخ صدوق، محمد بن علی بن بابویه قمی. (۱۴۱۳ق). من لا یحضره الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  31. شیخ صدوق، محمد بن علی. (1413ق). من لا یحضره الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  32. شیخ طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۰۷ق). تهذیب الاحکام. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
  33. صدر، سید محمد. (1418ق). ماوراء الفقه. چاپ اول. بیروت: دار الاضواء.
  34. طباطبایی، سید محمدحسین. (1374ش). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  35. طباطبایی، فاطمه، (1379ش). یک ساغر از هزار. تهران: عروج.
  36. طبرسی، فضل بن حسن. (۱۴۱۵ق). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار المعرفة.
  37. طوسی، محمد بن حسن (شیخ طوسی). (1407ق). تهذیب الأحکام. چاپ چهارم. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
  38. طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۱۸ق). مصباح المتهجد و سلاح المتعبد. بیروت: مؤسسة فقه الشیعة.
  39. عاملی، سید جواد. (1419ق). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة، تصحیح و تحقیق محمدباقر خلاصی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  40. عباسی‌مقدم، مصطفی. (۱۳۸۱). «بررسی مبانی و ماهیت استخاره». مطالعات تاریخی قرآن و حدیث، شماره ۶۲، ص۶۳-۹۱.
  41. عکبری، محمد بن محمد بن نعمان (شیخ مفید). (1413ق). المقنعه. چاپ اول. قم: کنگره جهانى هزاره شیخ مفید.
  42. علم الهدی، سید احمد. (1387). خاطرات، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  43. فاضل لنکرانی، محمد. (۱۴۲۲ق). تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة (الصلاة). قم: مرکز فقهی ائمه اطهار(ع).
  44. فاضل مقداد، مقداد بن عبداللّه. (1422ق). کنز العرفان فی فقه القرآن. قم: مکتب نوید اسلام.
  45. کرکی، علی بن حسین (محقق ثانی). (1408ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث.
  46. کریمیان، محمود. (۱۳۸۳). «استخاره و اراده خداوند». حدیث و اندیشه، شماره ۳، ص۶۱-۸۲.
  47. کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷ق). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
  48. کاشف الغطاء، جعفر. (۱۳۸0). کشف الغطاء عن مبهمات شریعة الغراء. چاپ اول. قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات.
  49. گلپایگانی، لطف الله. (بی‌تا). بحوث حول الاستسقام (مشروعیة الاستخاره). قم: مؤلف.
  50. مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۳ق). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  51. محقق حلی، نجم‌الدین جعفر بن حسن. (۱۴۰۸ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
  52. مطهری، مرتضی. (۱۳۸۹). تعلیم و تربیت در اسلام. تهران: انتشارات صدرا.
  53. مطهری، مرتضی. (۱۳۹۲). امامت و رهبری. تهران: انتشارات صدرا.
  54. مظفر، محمدرضا. (۱۴۳۰ق). اصول الفقه. قم: اسماعیلیان.
  55. مقدس اردبیلی، احمد. (بی‌تا). زبدة البیان فی أحکام القرآن. چاپ اول. تهران: کتابفروشى مرتضوى.
  56. مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۸۶). استفتائات جدید. قم: انتشارات امام علی بن ابی‌طالب(ع).
  57. نجفی، محمدحسن. (۱۴۰۴ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  58. یزدی، سید محمدکاظم بن عبدالعظیم. (۱۴۰۹ق). العروة الوثقی. قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین.