واکاوی مسأله اختیاری بودن نیت اخلاص و آثار فقهی آن

نوع مقاله : علمی ترویجی

نویسنده

دانشیار گروه علوم قرآنی و حدیث دانشگاه علوم اسلامی رضوی

10.30513/jwd.2021.1139.1024

چکیده

قصد اخلاص، شرط صحت واجبات تعبدی و شرط پاداش داشتن هر رفتاری است. اما آیا نیت اخلاص در عمل و دوری از شوائب مادی ریاکاری، به طور مستقیم تحت اختیار فرد است یا آن‌که صرفا زمینه‌ها و مقدمات آن به اختیار آدمی است؟ این تحقیق که به روش کتابخانه‌ای و شیوه توصیفی تحلیلی سامان یافته تلاش می‌کند به این پرسش پاسخ دهد.
یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد قصد اخلاص تحت اختیار انسان نیست و صرفا مقدمات و زمینه‌های آن اختیاری فرد است. تحلیل صحیح مجموعه آیات و روایات دال بر تأثیر ملکات نفسانی بر رفتارها، مبتنی بودن اعمال بر شاکله، صعوبت قصد اخلاص و ابعاد و علائم آن، از جمله دلایل این مدعا است. نتایج این بحث نیز آثاری در مباحث فقه عبادی دارد؛ از جمله: بی‌تأثیر بودن خطور ذهنیِ انگیزه‌های غیر الهی بر قصد اخلاص، بی‌پاداش بودن قرض با انگیزه پنهان مادی، استحقاق پاداش انجام عمل انجام نشده در صورت قصد واقعی بر انجام آن- و نه صرف خطور ذهنی-، و عدم سقوط تکلیف در صورت پرداخت زکات با قهر و اجبار حاکم حتی با ضمیمه کردن نیت.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

واکاوی مسأله اختیاری بودن نیت اخلاص و آثار فقهی آن

چکیده [English]

قصد اخلاص، شرط صحت واجبات تعبدی و شرط پاداش داشتن هر رفتاری است. اما آیا نیت اخلاص در عمل و دوری از شوائب مادی ریاکاری، به طور مستقیم تحت اختیار فرد است یا آن‌که صرفا زمینه‌ها و مقدمات آن به اختیار آدمی است؟ این تحقیق که به روش کتابخانه‌ای و شیوه توصیفی تحلیلی سامان یافته تلاش می‌کند به این پرسش پاسخ دهد.
یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد قصد اخلاص تحت اختیار انسان نیست و صرفا مقدمات و زمینه‌های آن اختیاری فرد است. تحلیل صحیح مجموعه آیات و روایات دال بر تأثیر ملکات نفسانی بر رفتارها، مبتنی بودن اعمال بر شاکله، صعوبت قصد اخلاص و ابعاد و علائم آن، از جمله دلایل این مدعا است. نتایج این بحث نیز آثاری در مباحث فقه عبادی دارد؛ از جمله: بی‌تأثیر بودن خطور ذهنیِ انگیزه‌های غیر الهی بر قصد اخلاص، بی‌پاداش بودن قرض با انگیزه پنهان مادی، استحقاق پاداش انجام عمل انجام نشده در صورت قصد واقعی بر انجام آن- و نه صرف خطور ذهنی-، و عدم سقوط تکلیف در صورت پرداخت زکات با قهر و اجبار حاکم حتی با ضمیمه کردن نیت.

کلیدواژه‌ها [English]

  • نیت
  • قصد اخلاص
  • شاکله
  • واجبات تعبدی