نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

• میثم شعیب ¹
• رضا ملازاده یامچی ²

¹ دانش‌آموختۀ دکتری، گروه فقه، دانشکدۀ الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

² پسادکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران. پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی، مشهد، ایران.

چکیده

آیۀ ۹۹ سورۀ توبه، موضوع تطوری بنیادین در منطق استنباط است. این آیه که در سنت تفسیری به‌مثابۀ «قضیۀ خارجیه» در مدح گروهی از اعراب فهمیده شده، در سنت فقهی امامیه به «قضیۀ حقیقیه» و بنیاد قاعدۀ عام «لزوم قصد قربت» در عبادات بدل شده است. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی و با رویکرد تطبیقی، سازوکارهای این گذار از توصیف به تجویز را کالبدشکافی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد این فرایندْ محصول تعامل نظام‌مند مبنایی کلامی (لزوم اخلاص در عبودیت) با ابزاری اصولی (تنقیح مناط) است. در این مدل، اصل کلامی زمینه را برای شناسایی آیه به‌عنوان مستندی مناسب فراهم می‌کند و سپس، ابزار اصولی با الغای خصوصیاتِ مورد، «نیت تقرب» را به‌عنوان «علت مدح» استخراج و تعمیم می‌دهد. این تعامل روشمند نه‌تنها گزاره‌ای توصیفی را به قاعده‌ای تأسیسی و فضیلتی اخلاقی را به شرط صحت فقهی ارتقا داده است، بلکه پویایی منطق قاعده‌سازی فقهی از متون تاریخی-اخلاقی قرآن را آشکار می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

• قصد قربت
• تطور استنباط
• تفسیر فقهی قرآن
• تنقیح مناط
• آیۀ ۹۹ سورۀ توبه

موضوعات

• فقه العباده

عنوان مقاله [English]

From Interpretative Perspective to Jurisprudential Foundation: Analyzing the Evolution of Verse 99 of Sūrah Al-Tawbah as the Conditionality of 'Intention of Proximity' (Qaṣd-e Qorbt)

نویسندگان [English]

• Meisam Shoaib ¹
• Reza Mollazadeh Yamchi ²

¹ PhD graduate, Department of Jurisprudence, Faculty of Theology, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.

² Postdoctoral in Quran and Hadith sciences, Ferdowsi University of Mashhad &researcher at the Astan Quds Razavi Research Foundation, Mashhad, Iran.

چکیده [English]

Verse 99 of Sūrah Al-Tawbah is the subject of a fundamental evolution in the logic of juristic inference. This verse, which in the exegetical tradition was understood as an " external proposition" praising a group of Bedouins, has been transformed in the Imami jurisprudential tradition into a " real proposition" and the foundation for the general rule of the "necessity of the intention of proximity" in acts of worship (ʿEbādāt). Employing a descriptive–analytical method with a comparative approach, this study examines the mechanisms underlying this transition from description to prescription. The findings indicate that this process is the product of systematic interaction between a theological foundation "the necessity of sincerity in servitude" and a jurisprudential tool "the identification and purification of the effective cause (Tanqīḥ-e manāṭ)". In this model, the theological principle prepares the ground for identifying the verse as suitable evidence. Subsequently, the jurisprudential tool, by eliminating the specificities of the case, extracts and generalizes the "intention of seeking proximity" as the "cause for praise". This methodical interaction not only elevates a descriptive statement into a constitutive legal rule and transforms an ethical virtue into a condition for juridical validity, but also reveals the dynamic logic through which Islamic jurisprudence formulates normative rules from the historical–ethical narratives of the Quran.

کلیدواژه‌ها [English]

• Intention of Proximity (Qaṣd-e Qorbt)
• Evolution of Inference
• Jurisprudential Interpretation of the Quran
• Identification of the Effective Cause (Tanqīḥ-e Manāṭ)
• Verse 99 of Sūrah Al-Tawbah