الگوی تقریبی آیت‌الله واعظ‌زاده خراسانی در فقه‌العبادات

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه ادیان و مذاهب، دانشکدۀ ادیان و معارف اسلامی، دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی، تهران، ایران.

2 استادیار، گروه حقوق و فقه مقارن، دانشکدۀ مذاهب اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران.

چکیده

این پژوهش با هدف استخراج و تبیین الگوی عملی فقه‌التقریب در حوزۀ عبادات از منظر آیت‌الله محمد واعظ‌زاده خراسانی انجام شده است. مقالۀ حاضر با روش توصیفی - تحلیلی و مبتنی بر مطالعۀ کتابخانه‌ای و تحلیل محتوای آثار وی، درصدد است به این سؤال اساسی پاسخ دهد که الگو و روش آیت‌الله واعظ‌زاده در مدیریت و تقریب‌بخشی به اختلافات فقهی بین مذاهب اسلامی در حوزۀ نماز و روزه چیست؟ یافته‌ها نشان می‌دهد روش ایشان بر چهار اصل روش‌شناختی استوار است: تمایز بین اختلافات اساسی و فرعی، تقدم مصلحت وحدت امت بر اختلافات جزئی، بازگشت به مشترکات و مقاصدالشریعه، و بهره‌گیری از عرف و سیرۀ عقلاء. کاربست این اصول در مصادیقی مانند جواز اقتدا به اهل‌سنت، قبول شهادت آنان در اثبات هلال و وحدت در اعلام وقت افطار و مناسک حج نشان می‌دهد که شیوۀ سه‌گانه ایشان (کاهش حساسیت، تأکید بر مشترکات و ارائۀ قرائت‌های فقهی منعطف) الگویی کاربردی برای تقریب عملی در حساس‌ترین حوزه‌های عبادی فراهم می‌کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Approximative Model of Ayatollah Vaez-Zadeh Khorasani in the Jurisprudence of Acts of Worship (Fiqh al-ʿIbādāt)

نویسندگان [English]

  • Seyyed Ali Bathaei 1
  • Ali Farsi Medan 2
1 Assistant Professor, Department of Religions and Denominations, Faculty of Religions and Islamic Doctrines, International University of Islamic Denominations, Tehran, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Law and Comparative Jurisprudence, Faculty of Islamic Denominations, University of Religions and Denominations, Qom, Iran.
چکیده [English]

This research aims to extract and explain the practical model of approximative jurisprudence in the domain of acts of worship (ʿIbādāt) from the perspective of Ayatollah Mohammad Vaez-Zadeh Khorasani. Using a descriptive-analytical method based on library research and content analysis of his works, this article seeks to answer the fundamental question: What is Ayatollah Vaez-Zadeh's model and method for managing and bringing rapprochement to jurisprudential differences between Islamic schools of thought (Madhāhib) in the areas of prayer (Ṣalāt) and fasting (Ṣawm)? The findings indicate that his method is founded upon four methodological principles: 1) distinguishing between essential and subsidiary disagreements, 2) prioritizing the interest of the unity of the Ummah over minor differences, 3) returning to commonalities and the objectives of Islamic law (Maqāṣid al-Sharīʿah), and 4) utilizing custom (ʿUrf) and the established practice of rational people. The application of these principles to cases such as the permissibility of praying behind Sunnis, accepting their testimony (Shahādah) in proving the crescent moon (Hilāl), and unity in declaring the time for breaking the fast and the rites of Hajj demonstrates that his threefold method—reducing sensitivity, emphasizing commonalities, and offering flexible jurisprudential interpretations—provides a practical model for rapprochement in the most sensitive domains of worship.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Approximative Jurisprudence (Fiqh al-Taqrīb)
  • Ayatollah Vaez-Zadeh Khorasani
  • Jurisprudence of Acts of Worship (Fiqh al-ʿIbādāt)
  • Rapprochement of Islamic Schools of Thought (Taqrīb al-Madhāhib)
  1. اسعدی، سید محمد. (۱۳۹۸). مبانی فقهی تقریب مذاهب اسلامی. انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  2. تسخیری، محمدعلی. (۱۳۹۰). تقریب مذاهب اسلامی: گذشته، حال، آینده. دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
  3. حر عاملی، محمد بن حسن. (۱۴۰۹). وسائل الشیعه. مؤسسة آل البیت(ع).
  4. حسینی، سیدحسن. (۱۳۹۵). منطق فهم دین. پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  5. حلی، حسن بن یوسف. (۱۴۱۹ق). تذکرة الفقهاء. قم: مؤسسه آل البیت(ع) لإحیاء التراث.
  6. خسروپناه، عبدالحسین. (۱۳۹۲). کلام جدید با رویکرد اسلامی. سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
  7. دلبری، سید علی. (۱۴۰۲ش). بررسی پیامدهای فقهی ادراج و روش تعامل فقیهان با آن در احادیث فقه‌العباده. نشریه آموزه‌های فقه عبادی، دوره ۴، شماره ۶.
  8. رحیمی، مهدی. (۱۴۰۰). روش تعامل فقهی آیت‌اللّه واعظ‌زاده با اختلافات مذاهب اسلامی. پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
  9. سلیمی، فاطمه. (۱۳۹۹). جایگاه فقه العبادات در تقریب مذاهب اسلامی [پایان‌نامه کارشناسی ارشد]. دانشگاه مذاهب اسلامی.
  10. شبیری زنجانی، سید موسی. (۱۴۰۱). فقه التقریب: مقارنه فی المنهج (ج ۱). انتشارات دار الاعلام.
  11. صدر، محمدباقر. (۱۴۰۸). بحوث فی علم الأصول. مرکز الإبحاث والدراسات العلمیة.
  12. طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۲۷ق). الخلاف. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  13. علوی‌تبار، سیدحمید. (۱۳۹۷). مدیریت تعارض در سازمان‌های پژوهشی. مجله مطالعات علوم اجتماعی ایران، (۱۵)، ۱۳۹۳–۱۵۶.
  14. کریمی، یوسف. (۱۳۹۵). روان‌شناسی اجتماعی: مفاهیم و نظریه‌ها (جلد ۲). انتشارات رشد.
  15. مبلغی، احمد. (۱۳۹۲). فقه تقریب: مبانی و روش‌ها. پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
  16. مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی. (۱۳۹۹). مبانی فقهی وحدت اسلامی در اندیشۀ آیت‌اللّه واعظ‌زاده. انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  17. مرکز تحقیقات واعظ‌زاده. (۱۳۹۵). وحدت اسلامی از دیدگاه آیت‌اللّه واعظ‌زاده خراسانی. انتشارات واعظ‌زاده.
  18. موسوی، سید محمود. (۱۳۹۴). بررسی مبانی فقهی تقریب مذاهب اسلامی [پایان‌نامه دکتری]. دانشگاه تهران.
  19. مهریزی، مهدی. (۱۳۸۹). جریان‌شناسی تقریب مذاهب اسلامی. هفت آسمان، شماره ۴.
  20. نصری، عبداللّه. (۱۳۹۸). تأثیر اختلافات فقهی در روابط بین مذاهب اسلامی (چاپ دوم). انتشارات مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی.
  21. واعظ‌زاده خراسانی، م. (۱۳۸۲). نقش تقریب در جهان معاصر. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
  22. واعظ‌زاده خراسانی، م. (۱۳۹۰). فقه و عرف. در مجموعه مقالات کنگرۀ بین‌المللی علامه واعظ‌زاده (ج ۲، صص ۱۲۹–۱۴۵). مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
  23. واعظ‌زاده خراسانی، محمد. (۱۳۱۸). الحج و الوحدة الاسلامیة (ج ۱). انتشارات مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی.
  24. واعظ‌زاده خراسانی، محمد. (۱۳۷۱). مقدمه و تحقیق کتاب الجمل والعقود فی العبادات. بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
  25. واعظ‌زاده خراسانی، محمد. (۱۳۷۹). همبستگی مذاهب اسلامی. بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
  26. واعظ‌زاده خراسانی، محمد. (۱۳۸۲). مجموعه مقالات کنگره جهانی وحدت اسلامی. مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی.
  27. واعظ‌زاده خراسانی، محمد. (۱۳۸۵). مقالات فقهی و تقریبی. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
  28. واعظ‌زاده خراسانی، محمد. (۱۳۸۵). ندای وحدت. انتشارات آستان قدس رضوی.
  29. واعظ‌زاده خراسانی، محمد. (۱۳۹۰). مبانی فقهی وحدت اسلامی. انتشارات مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی.
  30. واعظ‌زاده خراسانی، محمد. (۱۳۹۲). فقه التقریب: نماز و روزه. بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
  31. واعظ‌زاده خراسانی، محمد. (۱۳۹۵). مجموعه مقالات فقهی (ج ۳). مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی.
  32. وفادار، سمانه. (۱۴۰۲). تحلیلی در باب رویکرد تقریبی آیت‌اللّه واعظ‌زاده خراسانی. مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی، دوره ۱۹، شماره ۶۰ (شماره پیاپی ۶۰).