نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

• رضا پسندیده ¹
• سید محمدهادی قبولی درافشان ²
• محمدحسن حائری ³

¹ دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

² دانشیار، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

³ استاد، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

چکیده

مطالعات پیشین در باب «قدر متیقن» عمدتاً معطوف به مباحث نظری یا محدود به یک مکتب فقهی بوده‌اند. این امر خلأ بررسی تطبیقیِ عینی و کاربردی این اصل را در منظومۀ فکری دو مکتب اصلی فقه امامیه (اصولی و اخباری) نشان می‌دهد. پژوهش حاضر با تمرکز بر این مسئله، به تحلیل تطبیقی جایگاه «قدر متیقن» در استنباط احکام شرعی از دیدگاه صاحب جواهر (نمایندۀ مکتب اصولی) و محدث بحرانی (نمایندۀ مکتب اخباری) می‌پردازد. سؤال اصلی تحقیق این است که این دو فقیه چگونه از اصل «قدر متیقن» در استنباط احکام استفاده می‌کنند و تفاوت‌های روشی آن‌ها چه تأثیری بر نتایج فقهی دارد؟ هدف تحقیق تحلیل مقایسه‌ای کاربرد این اصل در سه مسئلۀ فقهی (آشامیدن آب در نماز وتر، شرط توالی در حیض، و کیفیت تیمم) برای تبیین تمایزات مکتب اصولی و اخباری است. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی است و با بررسی متون اصلی، دیدگاه‌های دو فقیه را استخراج و مقایسه می‌کند. تحلیل تطبیقی این سه مسئلۀ فقهی نشان داد که رویکرد صاحب جواهر به «قدر متیقن»، با کارکردی پویا و در چهارچوب سلسله‌مراتب ادله، به استنباطی نظام‌مند و امکان‌ساز برای توسعۀ حکم در صورت عدم وجود مانع می‌انجامد. در مقابل، التزام توقفی محدث بحرانی به این اصل، استنباط را به جمع روایی محتاطانه و توقف در حد نص محدود می‌سازد. این تمایز روش‌شناختی، که ریشه در مبانی معرفت‌شناختی دو مکتب دارد، تأثیر مستقیمی بر ظرفیت پاسخ‌گویی فقه به مسائل مستحدثه می‌گذارد.

کلیدواژه‌ها

• قدر متیقن
• صاحب جواهر
• محدث بحرانی
• فقه تطبیقی
• اصولیان
• اخباریان

موضوعات

• فقه العباده

عنوان مقاله [English]

The Application of "Certainty-Bound Scope" (Qadr Mutayaqan) from the Perspectives of Ṣāḥib al-Jawāhir and Muḥaddith al-Baḥrānī: A Case Study of the Chapters of Purification (Ṭahārah) and Prayer (Ṣalāh)

نویسندگان [English]

• Reza Pasandideh ¹
• Sayyed Mohammad Hadi Ghabooli Dorafshan ²
• Mohammad Hasan Haeri ³

¹ Ph.D. Student in Islamic Jurisprudence and Principles of Islamic Law, Department of Islamic Jurisprudence and Principles of Islamic Law, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.

² Associate Professor, Department of Islamic Jurisprudence and Principles of Islamic Law, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.

³ Professor, Department of Islamic Jurisprudence and Principles of Islamic Law, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.

چکیده [English]

Previous studies on the concept of "Certainty-Bound Scope" (Qadr Mutayaqan) have primarily focused on theoretical discussions or have been limited to a single jurisprudential school. This reveals a gap in conducting an objective and practical comparative examination of this principle within the intellectual frameworks of the two main schools of Imami jurisprudence: the Uṣūlī and the Akhbārī. The present research, by focusing on this issue, undertakes a comparative analysis of the position of "Certainty-Bound Scope" in deriving jurisprudential rulings from the perspectives of Ṣāḥib al-Jawāhir (representing the Uṣūlī school) and Muḥaddith al-Baḥrānī (representing the Akhbārī school). The main research question is: how do these two jurists apply the principle of "Certainty-Bound Scope" in deriving rulings, and what impact do their methodological differences have on jurisprudential outcomes? The aim of the research is to conduct a comparative analysis of the application of this principle in three jurisprudential issues: drinking water during the Witr prayer, the condition of consecutiveness (Tawālī) in menstruation, and the manner of performing dry ablution (Tayammum) in order to elucidate the distinctions between the Uṣūlī and Akhbārī schools. Employing a descriptive–analytical method and examining primary juristic texts, the study extracts and compares the views of the two scholars. The comparative analysis of these three jurisprudential issues revealed that Ṣāḥib al-Jawāhir's approach to "Certainty-Bound Scope" is dynamic. Operating within a framework of a hierarchy of evidences, it leads to systematic juristic inference and allows for the expansion of a ruling when there is no impediment. In contrast, Muḥaddith al-Baḥrānī's essentially suspensive commitment to these principal confines inference to cautious textual compilation and limits it to the explicit textual scope (Naṣṣ). This methodological distinction, rooted in the epistemological foundations of the two schools, directly affects the capacity of Islamic jurisprudence to respond to emerging and unprecedented legal issues (Masāʾil Mustaḥdathah).

کلیدواژه‌ها [English]

• Certainty-Bound Scope (Qadr Mutayaqan)
• Ṣāḥib al-Jawāhir
• Muḥaddith al-Baḥrānī
• Comparative Jurisprudence (Fiqh Taṭbīqī)
• Uṣūlīs (Uṣūlī School)
• Akhbārīs (Akhbārī School)