نوع مقاله : علمی پژوهشی
نویسنده
سطح 4 حوزه علمیه، رشته فقه و معارف اسلامی، قم، ایران؛ دکتری مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی، دانشگاه ادیان و مذاهب اسلامی، پژوهشگر همکار پژوهشگاه بینالمللی المصطفی(ص)، قم، ایران.
چکیده
نماز جمعه پس از کنگرۀ سالانۀ عظیم حج، باشکوهترین تجمع عبادی سیاسی هفتگی است که مسلمانان را در بافضیلتترین روز هفته در زمان واحد و صف واحد، به بندگی معبود واحد و بیهمتا قرار میدهد. امامت جمعه و خطبههای ارائهشدۀ آن از مهمترین ارکان این عبادت جمعی به شمار میرود و همۀ مذاهب بر اهمیت و نقش محوری امام جمعه تأکید میکنند. اما اینکه جایگاه امامت جمعه، رسمی و منصب، به شمار میرود تا با حضور حاکم یا نمایندۀ او مشروعیت پیدا کند یا چنین نیست، میان مذاهب فقهی اتفاق نظر وجود ندارد. یافتههای تحقیق حاضر با رویکرد تطبیقی مبتنی بر روش کتابخانهای و تحلیل دادهها نشان میدهند که فقهای امامیه، هرچند به دو گروه «انکار» و«اثبات» منصب امامت جمعه در عصر غیبت تقسیم شدهاند، ولی با توجه به تقیید اطلاق روایاتِ باب مشروعیت نماز جمعه، منصب بودن امامت جمعه، نزد فقیهان معاصر پذیرفته شده است. ولی در فقه اهلسنت، تنها حنفیها بر منصب بودن امامت جمعه تأکید میکنند و نمازی بدون حضور حاکم (هرچندجائر)، یا نایب یا بدون اذن او را مشروع نمیدانند، هرچند مذاهب فقهی دیگر، استحباب حضور یا اذن حاکم را انکار نمیکنند، اما آن را منصب نمیدانند.
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
The Position of Imamate of Friday Prayer (Ṣalāt al-Jumuʿah) in the Jurisprudence of Islamic Jurisprudential Schools
نویسنده [English]
- Asadollah Reazaei
Level 4, Qom Seminary, Jurisprudence and Islamic Studies. PhD in Comparative Studies of Jurisprudential Sects, University of Religions and Islamic Sects, Researcher Colleague at the International Mustafa Research Center, Qom, Iran.
چکیده [English]
After the grand annual Congress of Hajj, Friday Prayer (Ṣalāt al-Jumuʿah) is the most magnificent weekly religious-political gathering that places Muslims, on the most virtuous day of the week, at the same time and in a single row, in worship of the One and Unique God. The Imamate of the Friday Prayer and the sermons delivered therein are among the most important pillars of this collective worship, and all schools of thought emphasize the significance and central role of the Friday Prayer leader (Imām al-Jumuʿah). However, there is no consensus among the jurisprudential schools on whether the position of the Friday Prayer Imamate is considered an official position that acquires legitimacy through the presence of the ruler (Ḥākim) or his representative, or not. The findings of the present research, with a comparative approach based on a library method and data analysis, indicate that although Imami jurists are divided into two groups – those who "deny" and those who "affirm" the positional nature of the Friday Prayer Imamate during the era of occultation (ʿAṣr al-Ghaybah) – nevertheless, considering the qualification (Taqyīd) of the absolute nature (Iṭlāq) of the narrations of the chapter on the legitimacy of Friday Prayer, the positional nature of the Friday Prayer Imamate has been accepted by contemporary jurists. However, in Sunni jurisprudence, only the Ḥanafīs emphasize the positional nature of the Friday Prayer Imamate and do not consider a prayer valid without the presence of the ruler (even if unjust, Jāʾir), or his deputy, or without his permission. Although the other jurisprudential schools do not deny the recommendation (Istiḥbāb) of the presence or permission of the ruler, they do not consider it a position.
کلیدواژهها [English]
- Friday
- Friday Prayer (Ṣalāt al-Jumuʿah)
- Position
- Imamiyah
- Schools of Thought (Madhāhib)
- Jurisprudential Schools
- Sunnis (Ahl al-Sunnah)
قرآن کریم.
- ابنابیالمجد، علی بن حسن حلبی. (1414ق). إشارة السبق إلى معرفة الحق. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
- ابنابیعقیل، حسن بن علی عمانی. (1413ق). حیاة ابن أبی عقیل و فقهه. قم: مرکز معجم فقهی.
- ابنادریس الحلّی، محمد بن منصور. (1410ق). السَّرائر الحاوی لتحریر الفتاوى. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
- ابنبابویه، محمد بن علی الصدوق. (1378ق). عیون أخبار الرّضا(ع). تهران: نشر جهان.
- ابنبابویه، محمد بن علی الصدوق. (1418ق). الهدایة فی الأصول و الفروع. قم: مؤسسه امام هادی(ع).
- ابنبرّاج، عبدالعزیز طرابلسی. (1406ق). المهذَّب. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
- ابنحمزه الطوسی، محمد بن علی. (1408ق). الوسیلة إلى نیل الفضیلة. قم: کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی.
- ابنزهره، حمزه بن علی حسینی حلبی. (1417ق). غنیة النزوع إلى علمی الأصول و الفروع. قم: مؤسسه امام صادق(ع).
- ابنسعید حلی، یحیی. (1405ق). الجامع للشرائع. قم: مؤسسه سید الشهداء العلمیة.
- ابنعابدین، محمد امین. (1425ق). حاشیة ردّ المختار علی الدّر المختار شرح تنویر الإبصار فی فقه مذهب الإمام أبی حنیفة النعمان. بیروت: دار الفکر.
- ابنعبدالبر، یوسف بن عبدالله قرطبی. (1400ق). الکافی فی فقه أهل المدینة المالکی. تحقیق: محمد محمد الموریتانی. ریاض: مکتبة الریاض الحدیثة.
- ابنعبدالبر، یوسف بن عبدالله قرطبی. (1421ق). الاستذکار. تحقیق: سالم محمد عطا، محمد علی معوض. بیروت: دار الکتب العلمیة.
- ابنفارس، احمد. (1387ش). ترتیب مقاییس اللغة. ترتیب و تنقیح: علی العسکری و حیدر المسجدی. قم: مرکز دراسات الحوزة و الجامعه.
- ابنقدامه، عبد الرحمن بن ابراهیم. (1426ق). العُدّة شرح العمده. تحقیق: صلاح بن محمد عویضة. بیروت: دار الکتب العلمیه.
- ابنقدامه، عبدالله بن احمد. (بیتا). المغنی. و یلیه: الشرح الکبیر لعبد الرحمن بن محمد بن احمد. بیروت: دار الکتاب العربی.
- ابنماجه، محمد بن یزید. (بیتا). سنن ابن ماجه. تحقیق: فؤاد عبد الباقی. بیروت: دار الفکر.
- ابنمازة البخاری، محمود بن صدرالشریعه. (1424ق). المحیط البُرهانی لمسائل المبسوط. اخراج و مقدمه: نعیم أشرف نور احمد. ریاض: إدارة القرآن و العلوم الإسلامیة و المجلس العلمی.
- ابی الصلاح الحلبی، تقیالدین بن نجمالدین. (1403ق). الکافی فی الفقه. اصفهان: کتابخانه عمومی امام امیرالمؤمنین(ع).
- اراکی، محمدعلی. (1414ق). المسائل الواضحه. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
- امام خمینی، سید روحالله موسوی. (1366ش). استفتائات جلد اول. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
- بحرانى، یوسف بن احمد بن ابراهیم. (1405ق). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهره. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
- بُهوتی، محمد بن احمد الشهیر بالخلوَتی. (1433ق). حاشیة الخلوَتی علی مُنتهی الإرادات. تحقیق: سامی بن محمد عبدالله الصقیر. سوریه: مؤسسه النوادر؛ لبنان: شرکت دارالنوادر اللبنانیه؛ کویت: شرکت النوادر الکویتیه.
- بیهقی، احمد بن حسین بن علی. (1431ق). السُّنَنُ الکُبرى. تحقیق: محمد عبد القادر عطا. مکه مکرمه: مکتبة دار الباز.
- تبریزی، جواد بن علی. (1427ق). صراط النّجاة. قم: دار الصدّیقة الطاهره.
- تمرتاشی، شمسالدین. (1432ق). ردّ المختار علی الدّرّ المختار حاشیة ابن عابدین. تحقیق: عبد المجید طعمة حلبی. بیروت: دار المعرفه.
- جعفر پیشهفرد، مصطفی. (1384ش). منصب امامت جمعه در حکومت اسلامی. قم: دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری. اول.
- جعفر بن خضر، کاشفالغطاء. (1422ق). کشف الغطاء عن مبهمات الشّریعة الغرّاء. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
- جعفریان، رسول. (1423ق). دوازده رسالۀ فقهی دربارۀ نماز جمعه. قم: انصاریان.
- حرّ عاملی، محمد بن حسن. (1409ق). وسائل الشیعة. تحقیق مؤسّسة آلالبیت لإحیاء التراث. قم: مؤسّسة آلالبیت(ع).
- حطّاب الرعینی، محمد بن محمد بن عبد الرحمن. (1423ق). مواهب الجلیل لشرح مختصر الخلیل. تحقیق: زکریا عمیرات. بیجا: دار عالم الکتب.
- خویی، سید ابوالقاسم. (1410ق). منهاج الصالحین. قم: مدینة العلم.
- خویی، سید ابوالقاسم. (1418ق). التنقیح فی شرح العروة الوثقی. مقرّر: میرزا علی غروی؛ اشراف: لطفی. قم: بینا.
- دمیاتی، ابیبکر بن سید محمد شطا. (بیتا). حاشیة إعانة الطالبین على حل ألفاظ فتح المعین لشرح قرة العین بمهمات الدّین. بیروت: دار الفکر.
- رامفوری، محمد عمر. (1429ق). البنایة فی شرح الهدایة لأبی محمد محمد بن أحمد العینی. بیروت: دار الفکر.
- راوندی، قطب الدین سعید بن عبدالله. (1405ق). فقه القرآن. قم: کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی.
- زحیلی، محمد. (1431ق). المعتمد فی الفقه الشّافعی. دمشق: دار القلم.
- سبزواری، سید عبدالأعلی. (بیتا). جامع الأحکام الشّرعیة. قم: مؤسسه المنار.
- سرخسی، ابوبکر محمد. (1421ق). المبسوط. مقدمه: خلیل محییالدین المیس. بیروت: دار الفکر للطباعة والنشر والتوزیع.
- سلار، حمزه بن عبدالعزیز دیلمی. (1404ق). المراسم العلویة و الأحکام النبویة فی الفقه الإمامی. قم: منشورات الحرمین.
- شافعی، محمد بن ادریس. (1393ق). الأمّ. بیروت: دار المعرفة.
- شربینی، محمد بن محمد خطیب. (بیتا). مغنی المحتاج إلی معرفة معانی ألفاظ المنهاج، (تصحیح علی عاشور). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
- شریف المرتضی، علی بن حسین. (1405ق). رسائل الشریف المرتضی. قم: دار القرآن الکریم.
- شهید اول، محمد بن مکی عاملی. (1417ق). الدروس الشرعیة فی فقه الإمامیة. تحقیق: مؤسسه النشر الإسلامی.
- شهید ثانی، زینالدین بن علی عاملی. (1410ق). الرّوضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، (محشی: کلانتر). قم: داوری.
- صالحی شامی، محمد بن یوسف. (1414ق). سبل الهدى و الرشاد فى سیرة خیر العباد، (تحقیق عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض). بیروت: دار الکتب العلمیة.
- صقر، عطیّه. (1432ق). موسوعة أحسن الکلام فی الفتاوى والأحکام. قاهره: مکتبة وهبه.
- طباطبایی، سید علی. (1418ق). ریاض المسائل فی تحقیق الأحکام بالدّلائل. قم: مؤسسه آلالبیت(ع) لإحیاء التراث.
- طوسی، محمد بن حسن. (1400ق). النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوى (تکجلدی). بیروت: دار الکتاب العربی.
- طوسی، محمد بن حسن. (1407ق). الخلاف. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
- طهرانی، آقابزرگ. (بیتا). الذّریعة إلى تصانیف الشیعه. بیروت: دار الأضواء.
- عبدری، محمد بن یوسف. (1398ق). التاج والإکلیل لمختصر خلیل. بیروت: دار الفکر.
- علامه حلی، حسن بن یوسف بن مطهر. (1420ق). تحریر الأحکام الشریعة علی مذهب الإمامیة، (با اشراف جعفر سبحانی؛ تحقیق ابراهیم بهادری). قم: مؤسسة الامام صادق(ع).
- علیش، محمد. (1409ق). منح الجلیل شرح علی مختصر سید خلیل. بیروت: دار الفکر.
- غریانی، صادق عبدالرحمن. (1426ق). مدونة الفقه المالکی و أدلّته. بیروت: مؤسسة الریان.
- فاسی، علی بن القطان. (1424ق). الإقناع فی مسائل الإجماع، (تحقیق و شرح فاروق حماده). دمشق: دار القلم.
- فاضل آبى، حسن بن ابیطالب. (1417ق). کشف الرموز فی شرح مختصر النافع. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
- فاضل لنکرانی، محمد. (1422ق). الأحکام الواضحه. قم: مرکز فقهی أئمّة الأطهار.
- فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله سیوری. (1404ق). التنقیح الرائع لمختصر الشرائع. قم: کتابخانه آیةالله مرعشی نجفی.
- فیاض، محمداسحاق. (1419ق). منهاج الصالحین. قم: مکتبة آیة الله العظمی الشیخ محمد اسحاق الفیاض.
- فیض کاشانی، محمد محسن. (1401ق). الشهاب الثاقب فی وجوب صلاة الجمعة العینی. بیروت: مؤسسة الأعلمی.
- فیّومی، احمد بن محمد بن علی. (1425ق). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرّافعی. قم: دار الهجرة.
- کاسانی، ابیبکر بن سعود حنفی. (1431ق). بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع، (با مقدمۀ عبدالرزاق حلبی؛ تحقیق محمد عدنان بن یاسین درویش). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
- کیدری، قطبالدین محمد بن حسین. (1416ق). إصباح الشیعة بمصباح الشریعة. قم: مؤسسه امام صادق(ع).
- مالک بن انس بن مالک بن عامر الأصبحی. (بیتا). المدوّنة الکبرى، (تحقیق زکریا عمیرات). بیروت: دار الکتب العلمیة.
- ماوردی، علی بن محمد بن حبیب. (1424ق). الحاوی الکبیر، (تحقیق و اخراج احادیث: محمود مطرجی). بیروت: دار الفکر.
- متقی هندی، علی بن حسامالدین. (1401ق). کنز العمال فی سنن الأقوال والأفعال، (تحقیق بکری حیانی و صفوة السقا). بیروت: مؤسسة الرساله.
- مجاجی، محمد سکحال. (1431ق). المهذّب من الفقه المالکی و أدلّته. الجزائر: دار الوعی؛ دمشق: دار القلم.
- مجلسی، محمدتقی. (1406ق). روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه. قم: مؤسسه فرهنگی اسلامی کوشانبور.
- مجلسی، محمدباقر. (1403ق). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
- محقق حلی، جعفر بن حسن. (1408ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: اسماعیلیان.
- محقق کرکی، علی بن حسین. (1409ق). رسائل المحقق الکرکی. قم: کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی و دفتر نشر اسلامی.
- محقق کرکی، علی بن حسین. (1414ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسه آلالبیت(ع) لإحیاء التراث.
- محمود طهماز، عبدالحمید. (1430ق). الفقه الحنفی فی ثوبه الجدید. دمشق: دار القلم.
- مرداوی، علی بن سلیمان دمشقی. (1419ق). الإنصاف فی معرفة الراجح مع الخلاف علی مذهب الإمام أحمد بن حنبل. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
- مفید، محمد بن محمد بن نعمان عکبری. (1413ق). المقنعه. قم: کنگره جهانی هزاره شیخ مفید.
- مقدسی، محمد بن محمد مفلح. (1424ق). کتاب الفروع، (همراه با تصحیح الفروع و حاشیه ابن قندش). بیروت: مؤسسة الرساله.
- منتظری، حسینعلی. (1416ق). البدر الزاهر فی صلاة الجمعة و المسافر، (گزارش درس: آقا حسین طباطبایی بروجردی). قم: مکتبة آیة الله العظمی المنتظری.
- نجفی، محمدحسن. (1981م). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، (تحقیق و تعلیق و اشراف عباس قوچانی). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
- نراقی، احمد بن محمدمهدی. (1429ق). مستند الشیعة فی أحکام الشریعه. بیروت: مؤسسة آلالبیت(ع) لإحیاء التراث.
- نووی، محییالدین یحیی بن شرف. (1418ق). خلاصة الأحکام فی مهمات السنن و قواعد الإسلام، (تحقیق حسین اسماعیل الجمل). بیروت: مؤسسة الرسالة.
- نووی، محییالدین یحیی بن شرف. (1427ق). روضة الطالبین و عمدة المفتین، (تحقیق خلیل بن مأمون شیحا). بیروت: دار المعرفة.
- هاشمی رفسنجانی، اکبر. (1383ش). «ابعاد فقهی، سیاسی و اجتماعی نماز جمعه». مجله حکومت اسلامی، 9(2)، ص47-58.
- هیئت کبار العلماء الإسلام. (1432ق). الموسوعة الفقهیه. بلوچستانِ پاکستان: حاجی مولوی محمدهاشم نقشبندی؛ مکتبة علوم إسلامیة.
)