بازجستی تحلیلی در اصول اساسی و مبانی فقه‌المقاومه

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار، گروه فقه و مبانی حقوق، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران؛ استاد دروس خارج فقه و اصول، حوزۀ علمیۀ خراسان، مشهد، ایران.

2 دانشجوی دکتری رشتۀ فلسفه و کلام، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.

چکیده

تبیین پایه‌ها و سازه‌های فقه مقاومت در شرایط کنونی، با توجه به هجمه‌های گستردۀ فرهنگی، از منظر معرفتی ضرورتی فوری به شمار می‌آید. پرسش اصلی آن است که اصول هویتی فقه مقاومت، مبتنی بر مبانی معرفت‌شناختی مستند به آیات، روایات و دیدگاه‌های صاحب‌نظران، چیست؟ این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر پایۀ منابع کتابخانه‌ای، با هدف فراهم‌سازی زمینه برای گفتمان‌سازی مقاومت، به پرسش یادشده پاسخ داده است. یافته‌ها نشان می‌دهد این سازه بر اصول و بنیان‌هایی همچون اصل مشروعیت مقاومت، عمومیت و اطلاق مقاومت به‌صورت وجوب بر همگان، وجوب پشتیبانی از مقاومت، وجوب نصرت امام عادل و شمول احکام مقاومت نسبت به مناهج نظامی و مدنی استوار است. این اصول که برگرفته از آیات و روایات و متجلی در فتاوای فقیهان امامی است، بر مبانی معرفتی هستی‌شناختی‌ای همچون حقیقت مقاومت در نظام تکوین و تشریع، نزاع دائمی حق و باطل، کرامت ذاتی و مسئولیت انسان، ولایت‌مداری و پیوند با ارادۀ الهی، و اقامۀ عدل و قرب الهی به‌عنوان غایت مقاومت مبتنی است و هویت فقه مقاومت را شکل می‌دهد و از فتاوای فقیهان در این حوزه پشتیبانی می‌کند. بر این اساس، می‌توان عقلانیت و ابتنای فقه مقاومت بر اصول روشنِ فکری و معرفتی را تبیین و همگان را در گستره‌ای وسیع بدون در نظر گرفتن نژاد، رنگ و عقیده به حمایت از مظلوم دعوت نمود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

An Analytical Inquiry into the Fundamental Principles and Foundations of Jurisprudence of Resistance (Fiqh al-Muqāwamah)

نویسندگان [English]

  • Seyed Mehdi Ahmadi Nik 1
  • Seyedeh Farnaz Mozafari Chenijani 2
1 Associate Professor, Department of Jurisprudence and Foundations of Law, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran; Lecturer of Advanced Levels, Khorasan Seminary, Mashhad, Iran.
2 PhD Student in Philosophy and Islamic Theology, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran.
چکیده [English]

In the current circumstances, explaining the foundations and structures of the jurisprudence of resistance (Fiqh al-Muqāwamah), considering the extensive cultural onslaughts, is an immediate necessity from an epistemological perspective. The main question is: what are the identity-shaping principles of the jurisprudence of resistance, based on epistemological foundations documented in Quranic verses, narrations, and the views of experts? This research, employing a descriptive-analytical method and based on library sources, aims to provide the groundwork for the discourse of resistance and answer the aforementioned question. The findings indicate that this structure is founded upon principles and foundations such as: the principle of the legitimacy of resistance, the universality and absolute applicability of resistance as an obligation upon everyone, the obligation to support resistance, the obligation to aid the just Imam, and the inclusion of rulings of resistance to military and civil paths. These principles, derived from Quranic verses and narrations and manifested in the fatwas of Imami jurists, are based on epistemological foundations such as: the reality of resistance in the systems of creation and legislation, the eternal struggle between truth and falsehood, intrinsic human dignity and responsibility, guardianship-orientation and connection with the divine will, and the establishment of justice and proximity to God as the ultimate goal of resistance. These shape the identity of the jurisprudence of resistance and support the fatwas of jurists in this field. Accordingly, one can explain the rationality and the reliance of the jurisprudence of resistance on clear intellectual and epistemological principles, and invite everyone on a broad scale, without regard to race, color, or creed, to support the oppressed.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Jurisprudence of Resistance (Fiqh al-Muqāwamah)
  • Identity-Shaping Principles
  • Epistemological Foundations of Resistance
  • Legitimacy of Resistance
  • Aiding the Just Imam
  • Struggle
  1. قرآن کریم (ترجمه آیت‌اللّه مکارم شیرازی).
  2. آصفی، محمدمهدی. (1430ق). فقه المقاومة. بی‌جا: مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، معاونت فرهنگی.
  3. آصفی، محمدمهدی؛ رفیعی، رمضانعلی. (1396ش). پژوهشی تطبیقی در فقه مقاومت. تهران: زمزم هدایت وابسته به پژوهشکده علوم اسلامی امام صادق(ع).
  4. ابن براج طرابلسی، قاضی. (1406ق). المهذب. قم: مؤسسة النشر الاسلامیة.
  5. ابن هشام، عبدالملک. (1369ش). السیره النبویه. بیروت: دارالمعرفة.
  6. ابن‌سینا، حسین بن عبداللّه. (1377ش). الهیات نجات. ترجمه و شرح یحیی یثربی. تهران: انتشارات فکر روز.
  7. احمدی‌نیک، سیدمهدی. (1402ش). «بازدارندگی، آفاق و قلمرو آن با تأکید بر راهبردهای دفاعی مقام معظم رهبری (مدّظله‌العالی)». پژوهش‌های اجتماعی، دوره 29، شماره 128.
  8. احمدی‌نیک، سیدمهدی. (1404ش). «مبانی دفاع مشروع و حقوق بشر با تأکید بر اندیشه دفاعی مقام معظم رهبری (مدّظله‌العالی)». پژوهش‌های فقهی، دوره 22، شماره 1، ص15-30.
  9. امام خمینی، سیدروح‌اللّه. (1364ش). صحیفه نور. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
  10. امام خمینی، سیدروح‌اللّه. (1389ش). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
  11. امام خمینی، سیدروح‌اللّه. (1392ش). نبوت از دیدگاه امام خمینی. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
  12. امام خمینی، سیدروح‌اللّه. (1395ش). ترجمه مصباح الهدایة إلی الخلافة و الولایة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
  13. جمشیدی، مهدی. (1403ش). بازسازی انقلابی در ساختار فرهنگی. تهران: دفتر نشر مقام معظم رهبری.
  14. حر عاملی، محمد بن حسن. (1414ق). وسائل الشیعة. قم: مؤسسة آل‌البیت(ع) لإحیاء التراث.
  15. حلّی، علامه، حسن بن یوسف بن مطهر اسدی. (1410ق). إرشاد الأذهان إلى أحکام الإیمان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  16. حلّی، علامه، حسن بن یوسف بن مطهر اسدی. (1412ق). منتهى المطلب فی تحقیق المذهب. مشهد: مجمع البحوث الاسلامیه.
  17. حلّی، علامه، حسن بن یوسف بن مطهر اسدی. (1414ق). تذکرة الفقهاء (ط-الحدیثة). قم: مؤسسه آل‌البیت‰ لاحیاء التراث.
  18. حلّی، علامه، حسن بن یوسف بن مطهر اسدی. (1420ق). تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة (ط-الحدیثة) (ج 1-6). قم: مؤسسه امام صادق(ع).
  19. حلی، علامه، حسن بن یوسف. (1419ق). تذکرة الفقهاء. قم: مؤسسه آل‌البیت(ع) لاحیاء التراث.
  20. دلیر، بهرام. (1369). الگوی نظام سیاسی در حکمت متعالیه. تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  21. رکابیان، رشید؛ موسوی‌زلده، سید ابوالفضل. (1404). نظریه مقاومت چارچوبی برای تحلیل گام دوم انقلاب اسلامی. مجله نظریه‌پردازی راهبردی، 48-23.
  22. سهروردی، شهاب‌الدین. (1372). حکمة الاشراق. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
  23. سید مرتضی، علی بن حسین موسوی. (1405ق). رسائل الشریف المرتضی. قم: دار القرآن الکریم.
  24. شفیعی‌نیا، احمد. (1390). فقه المقاومة: دراسة مقاومة. تهران: مجمع جهانی تقریب مذاهب.
  25. شهید اول، محمد بن مکی عاملی. (1419ق). ذکری الشیعة فی أحکام الشریعة. قم: مؤسسه آل‌البیت(ع) لاحیاء التراث.
  26. صدر، سیدمحمدباقر. (1396). منهاج الصالحین (به‌همراه التعلیق علیه). بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
  27. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1340ش). رساله سه اصل. تهران: دانشگاه معقول و منقول.
  28. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1360). اسرار الآیات و انوار البینات. تهران: انجمن اسلامی حکمت و فلسفه اسلامی.
  29. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1363ش). مفاتیح الغیب. تهران: انتشارات مولا.
  30. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1366). التفسیر القرآن الکریم. قم: انتشارات بیدار.
  31. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1375ش). مجموعه رسائل فلسفی صدرالمتألهین. تهران: حکمت صدرا.
  32. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1381ش). کسر أصنام الجاهلیة. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
  33. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1381ش). مبدأ و معاد. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
  34. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1387ش). رساله فی اتحاد العاقل و المعقول. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
  35. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1981). الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة العقلیة. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  36. صدوق، محمد بن علی بن بابویه. (1395ش). کمال الدین و تمام النعمة. تهران: بی‌نا.
  37. طباطبایی، سید محمدحسین. (1374ش). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  38. طبری، محمد بن جریر. (1394ش). تاریخ الرسل و الملوک. تهران: اساطیر.
  39. طوسی، محمد بن حسن. (1387ش). المبسوط فی فقه الإمامیة. تهران: کتابخانه المرتضویه لإحیاء الآثار الجعفریة.
  40. طوسی، محمد بن حسن. (1407ق). الخلاف. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  41. طوسی، محمد بن حسن. (1413ق). اخلاق ناصری. تهران: انتشارات علمیه اسلامیه.
  42. عاملی، شهید اول، محمد بن مکی. (1414ق). غایة المراد فی شرح نکت الإرشاد. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
  43. عاملی، شهید ثانی، زین‌الدین بن علی. (1413ق). مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
  44. فارابی، ابونصر محمد. (1986م). آراء أهل المدینة الفاضلة و مضاداتها. مصر: دار و مکتبة الهلال للطباعة و النشر.
  45. کاشف‌الغطاء، شیخ جعفر. (1422ق). کشف الغطاء. بی‌جا: مکتب الإعلام الإسلامی.
  46. کلینی، محمد بن یعقوب. (1375ش). اصول کافی (ترجمه کمره‌ای). قم: نشر اسوه.
  47. مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی. (1410ق). بحار الأنوار. بیروت: مؤسسة الطبع و النشر.
  48. محقق حلّی، نجم‌الدین جعفر بن حسن. (1408ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
  49. مصباح یزدی، محمدتقی. (1389ش). معارف قرآن: خداشناسی، کیهان‌شناسی، انسان‌شناسی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
  50. مطهری، مرتضی. (1395ش). مجموعه آثار. تهران: نشر صدرا.
  51. مطهری، مرتضی. (1396ش). حق و باطل. تهران: مؤسسه انتشارات صدرا.
  52. مکارم شیرازی، ناصر. (1381ش). پیام قرآن. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
  53. میرباقری، سیدمحمدمهدی. (1398ش). حکمت الهیه. قم: نشر تمدن نوین اسلامی.
  54. میرباقری، سیدمحمدمهدی. (1401ش). حکمت تاریخ. قم: نشر تمدن نوین اسلامی.
  55. نجفی، محمدحسن. (1362ش). جواهرالکلام. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
  56. نعمة الشبیب، عبداللّه. (1431ق). المبانی الفقهیة لثورة الإمام الحسین بن علی(ع): دراسة فی الفقه السیاسی المقارن. تهران: مجمع جهانی تقریب مذاهب.