ماهیت زکات؛ از اشاعه تا مالیت: تبیین فقهی نظریۀ ترکیبی شرکت در مالیت کلی در معین

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران.

2 دانشجوی دکتری رشتۀ فقه و مبانی حقوق اسلامی،گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران.

3 استاد، گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران.

چکیده

این پژوهش به بررسی ماهیت حقوقی کیفیت تعلق زکات به اموال پرداخته است. پرسش اساسی آن، تحلیل رابطه و نسبت بین مال زکوی و مستحقان است: این رابطه صرفاً حکم تکلیفی (وجوب اداء برای مالک) است یا حکم وضعی (ایجاد حق عینی برای مستحق)؟ این جستار به ارزیابی احتمالات مختلف نحوۀ تعلق مذکور، بر اساس ادلۀ نقلی و عقلی پرداخته است. مبتنی بر روش تحلیلی - توصیفی و رویکرد فقهی - اجتهادی، یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که هیچ‌‌یک از نظریه‌های مطلق (تکلیفی صرف یا عینی صرف) قادر به تبیین جامع و فراگیر شرعی و رفع چالش‌ها نیستند. با به‌کارگیری روش جمع بین ادله و تأکید بر وحدت سیاق، نظریۀ شراکت در مالیت به‌نحو کلی در معین، رهیافت اصلی خواهد بود. بر این اساس، زکات به‌مثابۀ حق مستحقان در مالیت (ارزش اقتصادی) بخشی از مال معین و در قالب سهمی کلی و نامعین است. این تبیینْ هم جنبۀ وضعی زکات را می‌پذیرد، هم انعطاف در شیوۀ اداء (جواز پرداخت عین یا قیمت) را توجیه می‌کند و همچنین حقوق مالی مستحقان را تضمین نموده و تعادلی منطقی بین اختیارات مالک و حقوق مستحق برقرار می‌سازد. افزون بر این، با تمامی مصارف هشت‌گانۀ زکات سازگاری کامل دارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Nature of Zakāt: From Shared Ownership (Ishāʿah) to Value (Mālīyat): A Jurisprudential Explanation of the Hybrid Theory of Partnership in Generic Value Within a Specific Asset

نویسندگان [English]

  • Fatemeh Alizadeh 1
  • Mansour Habibi pour 2
  • ardavan arzhang 3
1 Assistant Professor, Department of Islamic Jurisprudence and Law, Faculty of Humanities, University of Yasouj, Yasouj, Iran.
2 PhD Student in Jurisprudence and Foundations of Islamic Law, Department of Islamic Jurisprudence and Law, Faculty of Humanities, University of Yasouj, Yasouj, Iran.
3 Professor, Department of Islamic Jurisprudence and Law, Faculty of Humanities, University of Yasouj, Yasouj, Iran.
چکیده [English]

This research examines the legal nature of how Zakāt attaches to property. The fundamental question is an analysis of the relationship and connection between the Zakāt property and the recipients: is this relationship merely a prescriptive ruling—the obligation of payment upon the owner—or a declaratory ruling—the creation of a real right for the recipient? This inquiry evaluates various possibilities regarding the manner of this attachment based on transmitted and rational evidence. Employing a descriptive-analytical method and a jurisprudential-ijtihādī approach, the research findings indicate that none of the absolute theories (purely prescriptive or purely real) are capable of providing a comprehensive and universally acceptable religious explanation or resolving the challenges. By applying the method of harmonizing evidences and emphasizing the unity of context, the theory of partnership in value—in the form of a generic within a specific asset—emerges as the main approach. Accordingly, Zakāt is understood as the right of recipients in the value (economic worth) of a portion of a specific asset, in the form of an unspecified share. This explanation both acknowledges the declaratory aspect of Zakāt and justifies flexibility in the method of payment (permissibility of paying the same asset or its monetary equivalent). Furthermore, it guarantees the financial rights of recipients and establishes a logical balance between the owner's authority and the recipients' rights. In addition, it is fully compatible with all eight categories of Zakāt expenditure.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Zakāt
  • Nature of Zakāt Attachment
  • Zakāt Property
  • Partnership in Value
  • Generic Within a Specific Asset
  1. ابن‌اثیر، مبارک بن محمد. (۱۳۶۷ش). النهایة فی غریب الحدیث و الأثر. قم: اسماعیلیان.
  2. ابن‌بابویه، محمد بن علی. (۱۳۶۳ش). من لا یحضره الفقیه. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
  3. ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (۱۴۱۴ق). لسان العرب. بیروت: دارالفکر للطباعة و النشر.
  4. انصاری، مرتضی. (۱۴۱۵ق). کتاب الزکاة. قم: المؤتمر العالمی.
  5. بحرالعلوم، محمد بن محمدتقی. (۱۴۰۳ق). بلغة الفقیه. تهران: مکتبة الصادق(ع).
  6. بحرانی، یوسف بن احمد. (۱۳۶۳ش). الحدائق الناضرة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
  7. بروجردی‌نجفی، علی‌محمد. (۱۴۲۶ق). کتاب الخمس. قم: دار الهادی.
  8. حرّ عاملی، محمد بن حسن. (۱۴۱۶ق). وسائل‌الشیعة. قم: مؤسسه آل‌البیت(ع).
  9. راغب، حسین بن محمد. (۱۴۱۲ق). مفردات الفاظ القرآن. لبنان: دار العلم.
  10. روحانی، محمد. (۱۳۷۶ش). المرتقی إلی الفقه الأرقی (الزکاة). تهران: مؤسسه جلیل.
  11. سبحانی تبریزی، جعفر. (۱۳۸۲ش). الزکاة فی الشریعة الإسلامیة الغراء. قم: مؤسسة الإمام الصادق(ع).
  12. شهید اول، محمد بن مکی. (۱۴۳۰ق). موسوعة الشهید الأول (البیان). قم: مکتبة الإعلام الإسلامی.
  13. شهید ثانی، زین‌الدین بن علی. (۱۴۱۳ق). مسالک الافهام. قم: مؤسسة المعارف الاسلامیة.
  14. طباطبایی قمی، تقی. (۱۳۸۱ش). الدلائل فی شرح منتخب المسائل. قم: المکتبة محلاتی.
  15. طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۷۵ش). المیزان. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
  16. طریحی، فخرالدین. (۱۴۱۶ق). مجمع‌البحرین. تهران: مرتضوی.
  17. طوسی، محمد بن حسن. (۱۳۶۵ش). تهذیب الأحکام. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
  18. طوسی، محمد بن حسن. (۱۳۸۷ق). المبسوط. تهران: المکتبة المرتضویة.
  19. طوسی، محمد بن حسن. (۱۳۹۰ق). الاستبصار. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
  20. طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۲۷ق). الرجال. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
  21. عراقی، ضیاءالدین. (۱۴۱۵ق). تعلیقة استدلالیة علی العروة الوثقی. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
  22. علامه حلی، حسن بن یوسف. (۱۴۱۳ق). قواعد الأحکام. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
  23. علامه حلی، حسن بن یوسف. (۱۴۱۴ق). تذکرة الفقهاء. قم: مؤسسه آل‌البیت(ع).
  24. علوی گرگانی، محمدعلی. (۱۳۹۵ش). المناظر الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. قم: فقیه اهل بیت(ع).
  25. فراهیدی، خلیل بن احمد. (۱۴۱۰ق). کتاب العین. قم: نشر هجرت.
  26. کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۳۶۳ش). الکافی. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
  27. لنکرانی، محمد فاضل موحدی. (۱۴۱۸ق). تفصیل الشریعة. بیروت: دارالتعارف.
  28. مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۴ق). بحارالانوار. بیروت: دار احیاء التراث.
  29. محقق حلی، جعفر بن حسن. (۱۴۰۸ق). شرایع الإسلام. قم: اسماعیلیان.
  30. محقق حلی، محمد بن حسن. (۱۳۸۷ش). ایضاح الفوائد. قم: اسماعیلیان.
  31. محقق گرفمی، البرز. (۱۴۰۲). تحلیل انتقادی مواجهۀ فقیهان با روایات رهنمون بر توسعۀ موارد زکات. آموزه‌های فقه عبادی، ۴(۷)، ۸۹–۱۱۴. https://doi.org/10.30513/jwd.2025.7052.1218 
  32. مرعی، حسین عبداللّه. (۱۴۱۳ق). القاموس الفقهی. بیروت: دارالمجتبی.
  33. مشکینی، میرزا علی. (۱۳۹۲ش). مصطلحات الفقه. قم: دارالحدیث.
  34. مظاهری، حسین. (۱۳۹۵). https://www.eshia.ir/feqh/report/asatid/mazaheri 
  35. مغنیه، محمدجواد. (۱۴۲۱ق). الفقه علی المذاهب الخمسة. بیروت: دار التیار الجدید.
  36. منتظری، حسینعلی. (۱۴۰۹ق). کتاب الزکاة. قم: المرکز العالمی للدراسات.
  37. موسوی خلخالی، سید محمدمهدی. (۱۴۲۷ق). فقه الشیعه (کتاب الخمس). قم: مؤسسه الآفاق.
  38. موسوی خمینی، سید روح‌اللّه. (۱۳۹۲ش). تحریرالوسیلة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
  39. موسوی خویی، سید ابوالقاسم. (۱۴۱۸ق). موسوعة الإمام الخوئی. قم: مؤسسة آثار الإمام الخوئی.
  40. میلانی، محمدهادی. (۱۳۵۵ش). محاضرات فی الفقه الإمامیة. مشهد: انتشارات دانشگاه فردوسی.
  41. نجفی، محمدحسن. (۱۴۰۴ق). جواهر الکلام. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  42. نراقی، احمد. (۱۴۱۵ق). مستند الشیعة. مؤسسة آل البیت(ع) لإحیاء التراث.
  43. نووی، یحیی بن شرف. (۱۳۴۴ق). المجموع شرح المهذب. بیروت: دارالفکر.
  44. هاشمی شاهرودی، محمود. (۱۳۸۲ش). فرهنگ فقه. مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی.
  45. هاشمی شاهرودی، محمود. (۱۴۳۲ق). کتاب الزکاة. قم: مؤسسه دائرةالمعارف الفقه الاسلامی.
  46. همدانی، آقا رضا. (۱۳۷۶ش). مصباح الفقیه. قم: المؤسسة الجعفریة لإحیاء التراث.
  47. یزدی، سید محمدکاظم. (۱۴۲۱ق). العروة الوثقى. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.