تحلیل بسامد واژۀ «سیره» در ادبیات فقیهان شیعه؛ با تکیه بر آموزه‌های فقه عبادی

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسنده

استادیار، پژوهشکدۀ علوم اسلامی رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد، ایران.

چکیده

واژۀ‌ سیره از پرکاربردترین مفاهیم اسلامی است که در حوزه‌های مختلف به‌ویژه فقه شیعه کارایی دارد. فقیهان شیعه به تناسب بهره‌گیری از منابع استنباط، از این واژۀ دینی استفاده نموده و به‌عنوان دلیل یا قرینۀ حکم شرعی بدان استناد کرده‌اند. اما پرسش اصلی آن است که استفادۀ فقها از واژۀ سیره به‌صورت محدود و موردی بوده یا به‌گونه‌ای گسترده و در تراز یک اصطلاح علمی رخ داده است؟ پژوهش پیش‌رو تلاش دارد تا به روش کتابخانه‌ای و از طریق بررسی کاربرد واژۀ «سیره» در متون فقه عبادی، میزان استفادۀ فقیهان شیعه از این واژه را نشان دهد. برای این منظور، با استفاده از نرم‌افزار جامع فقه اهل‌بیت و جست‌وجوی کلیدواژۀ «سیره» در کتب فقه استدلالی، آثار فقهی قرون پنجم تا پانزدهم هجری در موضوع عبادات مورد بررسی قرار گرفت. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که کاربرد واژۀ سیره در ادبیات فقیهان شیعه، دو دورۀ متفاوت داشته است: نخست، دوره‌ای که بهره‌گیری از واژۀ سیره به شکل محدود و اندک انجام می‌گرفت و دوم، دوره‌ای که استناد به سیره افزایش یافت و در سطح یک اصطلاح فقهی گسترش پیدا کرد. این تطور، متأثر از مجموعه عواملی است که مهم‌ترین آن‌ها باور به کارآمدی سیره در فقه شیعه است؛ عاملی که در نهایت به تثبیت جایگاه سیره در ادبیات فقیهان شیعه و ارتقای جایگاه آن از یک واژۀ دینی به یک اصطلاحی علمی ‌انجامید.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Frequency Analysis of the Term "Sīrah" in the Literature of Shi'a (Imami) Jurists with an Emphasis on the Doctrines of the Jurisprudence of Acts of Worship (Fiqh al-ʿIbādāt)

نویسنده [English]

  • Mahdi Mardani Golestani
Assistant Professor, Razavi Research Institute of Islamic Sciences, Islamic Research Foundation of Astan Quds Razavi, Mashhad, Iran.
چکیده [English]

The term "Sīrah" (conduct/practice) is one of the most widely used Islamic concepts that has applicability in various fields, especially Shi'a (Imami) jurisprudence. Shi'a jurists, in accordance with their utilization of the sources of juristic inference, have employed this religious term and have cited it as evidence (Dalīl) or a contextual indicator (Qarīneh) for a religious ruling. However, the main question is: has the use of the term Sīrah by jurists been limited and occasional, or has it occurred extensively and at the level of a scientific term? The present research attempts, through a library-based method and by examining the application of the term Sīrah in the texts of the jurisprudence of acts of worship (Fiqh al-ʿIbādāt), to demonstrate the extent of Shi'a jurists' use of this term. For this purpose, using the comprehensive Jurisprudence of Ahl al-Bayt software and searching for the keyword Sīrah in discursive jurisprudential works from the fifth to the fifteenth century AH on the subject of acts of worship, the relevant works were examined. The research findings indicate that the application of the term Sīrah in the literature of Shi'a jurists has had two distinct periods. First, a period in which the use of the term Sīrah was limited and infrequent. Second, a period in which reliance on Sīrah increased and expanded to the level of a jurisprudential term. This evolution has been influenced by a set of factors, the most important of which is the belief in the efficacy of Sīrah in Shi'a jurisprudence. This factor ultimately led to the consolidation of the position of Sīrah in the literature of Shi'a jurists and its elevation from a religious term to a scholarly term.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Sīrah of the Infallible (Sīrat al-Maʿṣūm)
  • Jurisprudence of Acts of Worship (Fiqh al-ʿIbādāt)
  • Sources of Juristic Inference
  • Approach of Jurists
  1. ابن زهره، حمزه بن علی. (1417ق). غنیة النزوع إلی علمی الأصول و الفروع. قم: مؤسسة الإمام الصادق(ع).
  2. ابن‌بابویه، محمد بن علی. (1413ق). کتاب من لایحضره الفقیه. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه.
  3. اردبیلی، احمد بن محمد. (1403ق). مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  4. افراخته، محمدحسین. (1398ش). «شرایع‌الاسلام». دانشنامه جهان اسلام. تهران: بنیاد دایرةالمعارف اسلامی.
  5. بحرالعلوم، سید مهدی. (1427ق). مصابیح الأحکام. قم: منشورات میثم التمار.
  6. بروجردی، حسین. (1428ق). نهایة التقریر. قم: مرکز فقه أئمّة أطهار.
  7. حائری اصفهانی، محمدحسین. (1404ق). الفصول الغرویة فی الأصول الفقهیة. قم: دار احیاء العلوم الاسلامیه.
  8. حائری یزدی، مرتضی. (1418ق). صلاة الجمعة. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة.
  9. حر عاملی، محمد بن حسن. (1409ق). تفصیل وسائل الشیعة إلى تحصیل مسائل الشریعة. قم: مؤسسه آل‌البیت.
  10. حسین‌پوری، امین. (1390ش). اندیشه‌شناسی محدثان حلّه. قم: دار الحدیث.
  11. حلبی، تقی بن نجم. (بی‌تا). الکافی فی الفقه. اصفهان: کتابخانه عمومی امام امیرالمؤمنین(ع).
  12. خوانساری، سید احمد. (1405ق). جامع المدارک فی شرح مختصر النافع. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
  13. خویی، سید ابوالقاسم. (1418ق). موسوعة الإمام الخوئی. قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی.
  14. راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: دار الشامیة.
  15. راوندی، سعید بن هبة‌اللّه. (1405ق). فقه القرآن. قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت‌اللّه مرعشی.
  16. سید مرتضی، علی بن الحسین. (1387ش). جمل العلم و العمل. نجف اشرف: مطبعة الآداب.
  17. سید مرتضی، علی بن الحسین. (1405ق). رسائل الشریف المرتضی. قم: دار القرآن الکریم.
  18. سید مرتضی، علی بن الحسین. (1415ق). الإنتصار. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  19. سید مرتضی، علی بن الحسین. (1417ق). مسائل الناصریات. تهران: مدیریة الترجمة و النشر.
  20. شهید اول، محمد بن مکی. (1417ق). الدروس الشرعیة فی الفقه الإمامیة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  21. شهید ثانی، زین‌الدین بن علی. (1410ق). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. قم: کتابفروشی داوری.
  22. شهید ثانی، زین‌الدین بن علی. (1413ق). مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
  23. شهید ثانی، زین‌الدین بن علی. (1421ق). رسائل الشهید الثانی. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
  24. شیخ طوسی، محمد بن حسن. (1365ش). تهذیب الأحکام. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
  25. شیخ طوسی، محمد بن حسن. (1387ش). الخلاف. تهران: مکتبة المرتضویه.
  26. شیخ طوسی، محمد بن حسن. (1387ش). المبسوط فی فقه الإمامیة. تهران: مکتبة المرتضویه.
  27. شیخ طوسی، محمد بن حسن. (1410ق). المؤتلف من المختلف بین أئمة السلف. مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة.
  28. علامه حلی، حسن بن یوسف. (1412ق). منتهی المطلب فی تحقیق المذهب. مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة.
  29. علامه حلی، حسن بن یوسف. (1414ق). تذکرة الفقهاء. قم: مؤسسه آل‌البیت.
  30. عمانی، حسن بن علی. (1413ق). حیاة ابن أبی عقیل و فقهه. قم: مرکز معجم فقهی.
  31. فیروزآبادی، محمد بن یعقوب. (1415ق). القاموس المحیط. بیروت: دار الکتب العلمیة.
  32. قیصری، احسان. (1399ش). «اخباریان». دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  33. محدث بحرانی، یوسف بن احمد. (1363ش). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
  34. محقق حلی، جعفر بن حسن. (1407ق). المعتبر فی شرح المختصر. قم: مؤسسه سید الشهداء.
  35. محقق حلی، جعفر بن حسن. (1408ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
  36. محقق حلی، جعفر بن حسن. (بی‌تا). معارج الأصول. قم: مؤسسه آل‌البیت.
  37. مدرسی طباطبایی، سیدحسین. (1368ش). مقدمه‌ای بر فقه شیعه. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
  38. مردانی گلستانی، مهدی. (1398ش). توسعه استنباط از فعل معصوم. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
  39. موسوی قزوینی، علی. (1427ق). تعلیقة علی معالم الأصول. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  40. میرزای قمی، ابوالقاسم. (1417ق). غنائم الأیام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
  41. میرزای قمی، ابوالقاسم. (1430ق). القوانین المحکمة فی الأصول. قم: احیاء الکتب الاسلامیه.
  42. نجفی، محمدحسن. (1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  43. نراقی، محمدمهدی. (1384ش). تجرید الأصول. قم: سید مرتضی.
  44. نراقی، محمدمهدی. (1430ق). أنیس المجتهدین. قم: مؤسسه بوستان کتاب.
  45. وحید بهبهانی، محمدباقر. (1415ق). الفوائد الحائریة. قم: مجمع الفکر الإسلامی.
  46. همدانی، آقا رضا. (1416ق). مصباح الفقیه. قم: مؤسسة الجعفریة لإحیاء التراث.