بررسی فقهی تکلیف والدین نسبت به بیدار کردن فرزندان برای نماز

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسنده

استاد، گروه علوم قرآنی و حدیث، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.

چکیده

تربیت دینی و از جمله آموزش و تمرین دادن کودکان بر عبادات، جزو وظایف والدین است. اما آیا والدین وظیفه دارند فرزندان خود را برای ادای فریضۀ نماز، از خواب بیدار کنند و از حصول این کار، اطمینان حاصل نمایند؟ این تحقیق که به روش کتابخانه‌ای و شیوۀ توصیفی - تحلیلی سامان یافته، با اجتهاد در منابع فقه، دلایلی را برای اثبات و رد این تکلیف، گردآوری کرده و به نقد و بررسی آن‌ها پرداخته است. دلایل و مؤیداتی همچون وظیفۀ تربیت دینی، روایات دال بر مطلوبیت یا لزوم بیدار کردن برای نماز، اولویت روایات ضرب فرزندان بر نماز، روایات دال بر لزوم تمرین و عادت دادن فرزندان به عبادت، اطلاق ادلۀ نهی از منکر و وجوب بیدار کردن از باب «مقدمۀ مفوته»، بر وجود چنین تکلیفی دلالت دارد و در مقابل، دلایل و شواهدی وجود دارد همچون رفع تکلیف از نائم، منافات داشتن بیدار کردن از سر اکراه با قصد قربت، ادلۀ نفی اکراه در دین، زمینه‌ساز بودن دین‌گریزی فرزندان، و سیرۀ برخی از عالمان دینی، بر نفی آن. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که این مسئله دست‌کم چهار صورت دارد و حکم تکلیف والدین در این صور، متفاوت است: تکلیف والدین به بیدار کردن در صورت تمایل و سفارش فرزندان به این کار، نیز در صورتی که بدون آن، غالباً یا همیشه خواب بمانند ولی در صورت بیدار کردن توسط والدین، بدون مقاومت و نارضایتی، نماز را اقامه کنند، عدم تکلیف در صورتی که خود بنا بر بیدار شدن داشته اتفاقی خواب بمانند، و نیز در صورتی که بدان ناراضی بوده در برابر آن به لجبازی و نزاع بپردازند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A Jurisprudential Examination of the Parental Duty Regarding Waking Children for Prayer

نویسنده [English]

  • Javad Irvani
Professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran.
چکیده [English]

Religious education, including teaching and training children in acts of worship, is among the duties of parents. However, do parents have the duty to wake their children to perform the obligatory prayer (Ṣalāt) and to ensure that this is accomplished? This research, organized using a library-based method and a descriptive-analytical approach, through ijtihād in jurisprudential sources, has collected evidence for and against this duty and subjected them to critical analysis. Evidences and supports indicating the existence of such a duty include: the duty of religious education, narrations indicating the desirability or necessity of waking for prayer, the precedence of narrations on striking children for prayer, narrations indicating the necessity of training and habituating children to worship, and the general applicability of the evidences for forbidding wrong and the obligation to wake as a "precluded preliminary". On the other hand, evidences and indications negating such a duty include: the lifting of obligation from the sleeper, the incompatibility of waking someone coercively with the intention of seeking proximity (Qaṣd-e Qorbat), evidences negating coercion in religion, the potential for causing children to become alienated from religion, and the practice (Sīrah) of some religious scholars. The research findings indicate that this issue has at least four scenarios, and the ruling on parental duty differs in each:1) Duty to wake when children desire and request it. 2)Duty to wake when, without parental waking, they would usually or always oversleep, but upon being woken, they perform the prayer without resistance or dissatisfaction. 3)No duty when they intend to wake up themselves but happen to oversleep accidentally. 4)No duty when waking them would cause dissatisfaction, stubbornness, and conflict.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Religious Education
  • Prayer (Ṣalāt)
  • Waking for Prayer
  • Enjoining Good
  1. قرآن کریم (با استفاده از ترجمه حسین انصاریان).
  2. ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی. (بی‌تا). فتح الباری شرح صحیح البخاری. چاپ دوم. بیروت: دارالمعرفة.
  3. ابن حنبل، احمد بن محمد. (بی‌تا). مسند احمد. بیروت: دارصادر.
  4. ابن شعبه حرانی، حسن بن علی. (1404ق). تحف العقول. تحقیق علی‌اکبر غفاری. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
  5. ابن منظور، محمد بن مکرم. (1405ق). لسان العرب. قم: نشر ادب الحوزة.
  6. ابن‌ابی‌جمهور، محمد بن زین‌الدین. (1403ق). عوالی اللئالی العزیزیه فی الاحادیث الدینیه. تحقیق سید محمدمهدی مرعشی و مجتبی عراقی. قم: مطبعه سیدالشهدا.
  7. اراکی، محمدعلی. (1413ق). کتاب الطهارة. قم: مؤسسۀ در راه حق.
  8. امام خمینی، سید روح‌اللّه (رهبر انقلاب و بنیان‌گذار جمهوری اسلامی ایران). (1363ش). تحریر الوسیله. قم: نشر اسلامی.
  9. بحرانی، هاشم. (1415ق). البرهان فی تفسیر القرآن. تهران: مؤسسه البعثة.
  10. بکری دمیاطی، ابوبکر. (1418ق). إعانة الطالبین. بیروت: دارالفکر.
  11. بهجت، محمدتقی. (1428ق). استفتائات. قم: دفتر حضرت آیت‌اللّه بهجت.
  12. تبریزی، جواد. (بی‌تا). استفتائات جدید. قم: بی‌ناشر.
  13. ترمذی، محمد بن عیسی. (1403ق). سنن الترمذی. بیروت: دارالفکر.
  14. تمیمی مغربی، نعمان بن محمد. (1383ق). دعائم الاسلام. تحقیق آصف بن علی اصغر فیضی. بی‌جا: دارالمعارف.
  15. حاجی‌ده‌آبادی، محمدعلی. (1383ش). «درآمدی بر الزام فرزندان به تکالیف دینی». حوزه و دانشگاه، شماره 40.
  16. حاکم حسکانی، عبیداللّه بن احمد. (1411ق). شواهد التنزیل لقواعد التفضیل. بی‌جا: مؤسسه الطبع و النشر التابعة لوزارة الثقافة و الإرشاد الاسلامی - مجمع احیاء الثقافة الاسلامیة.
  17. حائری خراسانی، یوسف. (بی‌تا). مدارک العروة. نجف: مطبعة النعمان.
  18. حر عاملی، محمد بن حسن. (1409ق). وسائل الشیعه. قم: مؤسسة آل‌البیت(ع).
  19. حر عاملی، محمد بن حسن. (1414ق). هدایة الأمة إلى أحکام الأئمة(ع). مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
  20. حکیم، سید محمدسعید. (1414ق). المحکم فی أصول الفقه. قم: مؤسسه النشر.
  21. حمیری، عبداللّه بن جعفر. (1413ق). قرب الإسناد. قم: مؤسسة آل‌البیت(ع).
  22. خوئی، ابوالقاسم. (1413ق). معجم رجال الحدیث. بی‌جا: بی‌ناشر.
  23. دارقطنی، علی بن عمر. (1417ق). سنن الدارقطنی. بیروت: دارالکتب العلمیة.
  24. رافعی، عبدالکریم بن محمد. (بی‌تا). فتح العزیز. بیروت: دارالفکر.
  25. رجایی، غلامعلی. (1378ش). برداشت‌هایی از سیره امام خمینی(ره). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، مؤسسه چاپ و نشر عروج.
  26. زمخشری، محمود بن عمر. (بی‌تا). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقوال فی وجوه التأویل. بی‌جا: منشورات البلاغة.
  27. سابق، سید. (بی‌تا). فقه السنة. قاهره: الفتح للإعلام العربی.
  28. سجستانی، سلیمان بن اشعث. (1410ق). سنن ابی داود. بیروت: دارالفکر.
  29. سیف، علی‌اکبر. (1379ش). تغییر رفتار و رفتار درمانی؛ نظریه‌ها و روش‌ها. چاپ چهارم. تهران: نشر دوران.
  30. سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر. (1365ق). الدر المنثور. بیروت: دارالمعرفة.
  31. شربینی، محمد بن احمد. (1377ق). مغنی المحتاج. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  32. شریف رضی، محمد بن حسین. نهج‌البلاغه. ترجمه و شرح سید علی‌نقی فیض‌الاسلام.
  33. صافی گلپایگانی، لطف‌اللّه. (1417ق). جامع الأحکام. قم: انتشارات حضرت معصومه(س).
  34. صدوق، محمد بن علی بن بابویه. (1362ش). الخصال. قم: جامعه مدرسین.
  35. صدوق، محمد بن علی بن بابویه. (1386ق). علل الشرایع. نجف: المکتبة الحیدریة.
  36. صدوق، محمد بن علی بن بابویه. (1398ق). التوحید. قم: جامعه مدرسین.
  37. صدوق، محمد بن علی بن بابویه. (1404ق الف). عیون أخبار الرضا†. تحقیق حسین اعلمی. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
  38. صدوق، محمد بن علی بن بابویه. (1404ق ب). من لا یحضره الفقیه. تحقیق علی‌اکبر غفاری. قم: جامعه المدرسین.
  39. طباطبایی، محمدحسین. (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
  40. طبرانی، سلیمان بن احمد. (بی‌تا). المعجم الأوسط. تحقیق ابراهیم حسینی. بی‌جا: دارالحرمین.
  41. طبرسی، فضل بن حسن. (1372ش). مجمع البیان. تهران: انتشارات ناصر خسرو.
  42. طوسی، محمد بن حسن. (1390ش). الاستبصار فیما اختلف من الأخبار. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
  43. طوسی، محمد بن حسن. (1407ق). تهذیب الأحکام. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
  44. طوسی، محمد بن حسن. (1414ق). الأمالی. قم: دارالثقافة.
  45. طوسی، محمد بن حسن. (1417ق). الخلاف. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
  46. طوسی، محمد بن حسن. (1417ق). الفهرست. بی‌جا: مؤسسة نشر الفقاهة.
  47. طوسی، محمد بن حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  48. عظیم‌آبادی، محمد شمس‌الحق. (1415ق). عون المعبود شرح سنن أبی داود. بیروت: دارالکتب العلمیة.
  49. علامه حلی، حسن بن یوسف. (1419ق). نهایة الأحکام. قم: مؤسسة آل‌البیت(ع).
  50. عینی، محمود بن احمد. (بی‌تا). عمدة القاری. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  51. فاضل لنکرانی، محمد. (1379ش). جامع المسائل؛ استفتائات. بی‌جا: مهر.
  52. فاضل مقداد، مقداد بن عبداللّه. (1373ش). کنز العرفان فی فقه القرآن. قم: انتشارات مرتضوی.
  53. فخر رازی، محمد بن عمر. (1420ق). مفاتیح الغیب. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  54. قرطبی، محمد بن احمد. (1405ق). الجامع لأحکام القرآن. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
  55. کریمیان، علی. (1395ش). «واکاوی مفهوم ضرب در احادیث تنبیه کودکان برای نماز». علوم حدیث، شماره 82.
  56. کلینی، محمد بن یعقوب. (1367ش). الکافی. تصحیح علی‌اکبر غفاری. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
  57. گلپایگانی، سید محمدرضا. (1409ق). مجمع المسائل. قم: دار القرآن الکریم.
  58. گلپایگانی، سید محمدرضا. (1412ق). الدر المنضود. قم: دار القرآن الکریم.
  59. مجلسی، محمدباقر. (1403ق). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. بیروت: مؤسسة الوفاء.
  60. مجلسی، محمدباقر. (1404ق). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
  61. مجلسی، محمدتقی. (1406ق). روضة المتقین. تعلیق و اشراف سید حسین موسوی کرمانی و علی‌پناه اشتهاردی. بی‌جا: بنیاد فرهنگ اسلامی حاج محمدحسین کوشانپور.
  62. مظفر، محمدرضا. (1370ش). أصول الفقه. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
  63. مفید، محمد بن محمد بن نعمان. (1413ق). الإرشاد فی معرفة حجج اللّه على العباد. قم: مؤسسة آل‌البیت(ع).
  64. مکارم شیرازی، ناصر و دیگران. (1373ش). تفسیر نمونه. چاپ شانزدهم. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
  65. مکارم شیرازی، ناصر. (1427ق). استفتائات جدید. قم: انتشارات مدرسه امام علی بن ابی‌طالب(ع).
  66. میلتن‌برگر، ریموند جی. (1381ش). شیوه‌های تغییر رفتار. ترجمه علی فتحی آشتیانی و هادی عظیمی آشتیانی. تهران: سمت.
  67. نجفی، محمدحسن. (1367ش). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. تحقیق عباس قوچانی. چاپ سوم. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
  68. نوری، حسین. (1408ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. قم: مؤسسة آل‌البیت(ع).
  69. نووی، یحیی بن شرف. (بی‌تا). المجموع فی شرح المهذب. بیروت: دارالفکر.
  70. واحدی، علی بن احمد. (بی‌تا). أسباب نزول القرآن. تحقیق کمال بسیونی زغلول. بیروت: دارالکتب العلمیة.
  71. ورام بن ابی فراس، مسعود بن عیسی. (1369ش). مجموعه ورام. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
  72. همدانی، آقا رضا. (بی‌تا). مصباح الفقیه. بی‌جا: مکتبة الصدر.
  73. هیثمی، علی بن أبی‌بکر. (1408ق). مجمع الزوائد و منبع الفوائد. بیروت: دارالکتب العلمیة.