نیابت کودک ممیز در اعمال عبادی در فقه مقارن؛ چالش‌ها و راهکارها

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استاد، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران.

2 دانش‌آموختۀ دکتری، گروه فقه و حقوق، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.

3 دانش‌آموختۀ دکتری، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران.

چکیده

این پژوهش به بررسی صحت و امکان نیابت کودک ممیز در انجام اعمال عبادی در فقه اسلامی می‌پردازد. هدف تحقیقْ تبیین دقیق دیدگاه‌های مختلف، مبانی و ادلۀ آن‌ها و ارائۀ یک دیدگاه مستدل می‌باشد. این پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی و با تکیه بر مطالعات کتابخانه‌ای، به بررسی و مقایسۀ آرای فقهای امامیه (شامل سه رویکرد صحت، بطلان، و تفصیل بر اساس مشروعیت عبادات صبی) و فقهای اهل‌سنت (که عمدتاً نیابت کودک در عبادات را مردود شمرده‌اند، هرچند برخی تفصیل‌ها نیز از جانب ایشان مطرح شده) پرداخته است. یافته‌های تحقیق، با استناد به ادله‌ای چون اطلاق ادلۀ نیابت، عدم جریان حدیث رفع در مانعیت از نیابت، اصل احتیاط به نفع صحت در صورت انجام صحیح عمل، وجود ملاک و مصلحت در عبادات کودک و ترتب ثواب بر آن و عدم وجود نقص ذاتی در عمل نیابی کودک در صورت احراز شرایط، بر مشروعیت عبادات نیابی کودک و صحت نیابت او در امور عبادی (با حصول اطمینان از انجام صحیح اعمال) دلالت دارد. نوآوری این پژوهش در ارائۀ یک تحلیل تطبیقی جامع و تلاش برای پاسخ‌گویی به شبهات مطرح‌شده پیرامون نیابت کودک است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Representation (Niyābah) of a Discerning Child in Acts of Worship in Comparative Jurisprudence: Challenges and Solutions

نویسندگان [English]

  • Mohammad Rasool Ahangaran 1
  • Mahdi Miri 2
  • Ahmad Saberi Majd 3
1 Professor, Department of Jurisprudence and Foundations of Islamic Law, Farabi Campus, University of Tehran, Qom, Iran.
2 PhD Graduate, Department of Jurisprudence and Law, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran.
3 PhD Graduate, Department of Jurisprudence and Foundations of Islamic Law, Farabi Campus, University of Tehran, Qom, Iran.
چکیده [English]

This research examines the validity and possibility of representation (Niyābah) of a discerning child (Mumayyiz) in performing acts of worship (ʿIbādāt) in Islamic jurisprudence. The aim of the research is a precise explanation of the various perspectives, their foundations and evidences, and the presentation of a well-reasoned viewpoint. This study, employing a descriptive-analytical method and relying on library research, examines and compares the opinions of Imami jurists (including three approaches: validity, invalidity, and detailed distinction based on the legitimacy of a child's acts of worship) and Sunni jurists (who have largely rejected representation of a child in acts of worship, although some detailed distinctions have also been proposed by them). The research findings, based on evidences such as the general applicability (Iṭlāq) of the evidences of representation, the non-applicability of the Ḥadīth al-Rafʿ (the tradition of the lifting of obligation) as an impediment to representation, the principle of precaution (Aṣl al-Iḥtiyāṭ) in favor of validity when the act is performed correctly, the existence of criteria and benefit (Maṣlaḥat) in a child's acts of worship and the attainment of reward thereby, and the absence of any inherent deficiency in the child's representative act provided the conditions are met, indicate the legitimacy of a child's proxy worship and the validity of his representation in devotional matters (provided there is assurance of correct performance). The innovation of this research lies in presenting a comprehensive comparative analysis and attempting to address the doubts raised concerning the representation of a child.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Representation (Niyābah)
  • Child
  • Acts of Worship (ʿIbādāt)
  • Imami Jurisprudence (Fiqh Imāmīyah)
  • Sunni Jurisprudence (Fiqh Ahl al-Sunnah)
  1. ابن ضویان، ابراهیم بن محمد بن سالم. (1409ق). منار السبیل فی شرح الدلیل. تحقیق زهیر الشاویش، چاپ هفتم. بیروت: المکتب الإسلامی.
  2. ابن قدامه مقدسی، عبدالرحمن بن محمد. (بی‌تا). الشرح الکبیر. بیروت: دار الکتاب العربی.
  3. ابن نجیم، زین الدین. (1138ق). البحر الرائق شرح کنز الدقائق ومنحة الخالق وتکملة الطوری (چاپ دوم). بیروت: دار الکتاب الإسلامی.
  4. اشتهاردی، علی‌پناه. (1417ق). مدارک العروة. قم: دار الأسوة للطباعة والنشر.
  5. انصاری، زکریا. (بی‌تا). الغرر البهیة فی شرح البهجة الوردیة. قاهره: المطبعة المیمنیة.
  6. بحرانی، یوسف. (بی‌تا). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
  7. بروجردی، مرتضی. (بی‌تا). المستند فی شرح العروة الوثقى. النجف الأشرف: دار المؤرخ العربی.
  8. پایگاه اطلاع‌رسانی آیت‌اللّه العظمی صانعی. (1404/09/10). https://saanei.xyz.
  9. جمع من المحققین. (1428ق). موسوعة أحکام الأطفال و أدلتها (چاپ دوم). قم: مرکز فقهی ائمه اطهار(ع).
  10. حر عاملی، محمد بن حسن. (1416ق). وسائل الشیعة. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  11. حرّ عاملی، محمد بن حسن. (1416ق). وسائل الشیعة. قم: مؤسسة آل البیت(ع) لإحیاء التراث.
  12. حسینی المراغی، سید میر عبدالفتاح. (بی‌تا). العناوین الفقهیة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
  13. حکیم، محسن. (بی‌تا). مستمسک العروة الوثقى. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  14. الخطیب الشربینی، محمد بن احمد. (1415ق/1994م). مغنی المحتاج. چاپ اول. بیروت: دار الکتب العلمیة.
  15. خمینی، روح‌اللّه. (بی‌تا). تحریر الوسیلة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
  16. خوئی، ابوالقاسم. (1418ق). موسوعة الإمام الخوئی. قم: مؤسسة الخوئی الإسلامیة.
  17. دسوقی، محمد بن احمد. (بی‌تا). حاشیة الدسوقی علی الشرح الکبیر. بیروت: دار الفکر.
  18. رشتی، حبیب‌اللّه. (بی‌تا). کتاب الإجارة. (بی‌جا). (بی‌نا).
  19. زرقانی، محمد بن عبد الباقی. (1422ق). شرح الزرقانی علی المواهب اللدنیة بالمنح المحمدیة. بیروت: دار العلم.
  20. زهیری، ابن عبد البر. (1414ق/1994م). جامع بیان العلم وفضله. چاپ اول. المملکة العربیة السعودیة: دار ابن الجوزی.
  21. سبحانی، جعفر. (1420ق). الصوم فی الشریعة الإسلامیة الغرّاء. قم: مؤسسة الإمام الصادق(ع).
  22. سبزواری، عبدالأعلی. (1413ق). مهذب الأحکام فی بیان الحلال و الحرام. نجف: دار التفسیر.
  23. صدر، محمدباقر. (بی‌تا). الفتاوى الواضحة. النجف الأشرف: دار التفسیر.
  24. طباطبائی یزدی، محمدکاظم. (1419ق). العروة الوثقى (المحشّى). چاپ اول. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  25. فاضل لنکرانی، محمد. (1383ش). القواعد الفقهیة. چاپ اول. قم: مرکز فقه الأئمة الأطهار(ع).
  26. فاضل لنکرانی، محمد. (1422ق). الأحکام الواضحة. چاپ چهارم. قم: مرکز فقه الأئمة الأطهار(ع).
  27. فوزان، صالح بن فوزان. (1423ق). الملخص الفقهی. چاپ اول. الریاض، المملکة العربیة السعودیة: دار العاصمة.
  28. قمّی، ابوالقاسم. (1378ق). غنائم الأیّام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
  29. کابلی (فیاض، محمداسحاق). (بی‌تا). تعالیق مبسوطة علی العروة الوثقى. قم: محلاتی.
  30. کاسانی، علاءالدین. (1406ق). بدائع الصنایع. بیروت: دار الکتب العلمیة.
  31. کشناوی، ابوبکر. (بی‌تا). أسهل المدارک «شرح إرشاد السالک فی مذهب إمام الأئمة مالک». چاپ دوم. بیروت: دار الفکر.
  32. ماوردی، ابوالحسن علی بن محمد. (1419ق/1999م). الحاوی الکبیر فی فقه مذهب الإمام الشافعی وهو شرح مختصر المزنی. چاپ اول. بیروت: دار الکتب العلمیة.
  33. مجموعة من المؤلفین. (1427ق). الموسوعة الفقهیة الکویتیة. چاپ دوم. کویت: الوزارة.
  34. مظفر، محمدرضا. (1370ش). أصول الفقه. چاپ چهارم. قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
  35. مکارم شیرازی، ناصر. (1429ق). العروة الوثقى مع تعلیقات عدّة من الفقهاء. چاپ دوم. قم: مدرسة الإمام علی بن ابی طالب(ع).
  36. موسوی بجنوردی، حسن. (1377ش). القواعد الفقهیة. چاپ اول. قم: نشر الهادی.
  37. میدانی، عبدالغنی الغنیمی الدمشقی. (بی‌تا). اللباب فی شرح الکتاب. بیروت: دار الکتاب العربی.
  38. نراقی، احمد. (بی‌تا). مستند الشیعة. قم: مؤسسة آل البیت(ع) لإحیاء التراث.
  39. نراقی، ملا احمد. (1422ق). رسائل و مسائل. به کوشش رضا استادی. کنگره بزرگداشت ملا مهدی و ملا احمد نراقی.
  40. وزارة الأوقاف والشؤون الإسلامیة. (1423ق). الموسوعة الفقهیة. چاپ اول. مؤسسة دائرة معارف الفقه الإسلامی.
  41. یغمایی، حمیدرضا و سجادی‌زاده، علی. (1402). بررسی تحلیلی روایات و آرای فقهی در مشروعیت عبادت کودکان. آموزه‌های فقه عبادی، 4(6)، 141-162. https://doi.org/10.30513/jwd.2025.6010.1191