بررسی فقهی مسئولیت حاکم در صدور احکام حکومتی مرتبط با ضرورت‌های عمومی و تنظیم عبادات

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.

2 دکتری تخصصی فقه و مبانی حقوق، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.

چکیده

این پژوهش با هدف تبیین حدود و مبانی مسئولیت حاکم اسلامی در صدور احکام حکومتی مرتبط با ضرورت‌های عمومی و تنظیم امور عبادی، به واکاوی سازوکار ضمان در فقه امامیه می‌پردازد. احکام حکومتی در حوزۀ مدیریت ضرورت‌ها و سامان‌دهی عبادات، از اختیارات مشروع حاکم به شمار می‌آیند، اما گسترۀ تأثیر این احکام و اتکای عملی مردم به آن‌ها موجب می‌شود که خطا در تشخیص موضوع، مصلحت یا نحوۀ اجرا بتواند به آسیب‌های مالی، عبادی و اجتماعی بینجامد. این مطالعه با تحلیل قواعدی چون غرور، لاضرر و تسبیب، و نیز با استناد به سیرۀ پیامبر(ص) و امام علی(ع)، نشان می‌دهد که اعتماد مشروع مکلفان به دستور حکومتی، مبنای انتساب ضمان به ساختار ولایت است و جبران خسارت ناشی از خطای حکومتی را بر عهدۀ حکومت، و در مقام اجرا، بیت‌المال قرار می‌دهد. یافته‌های تحقیق بیانگر آن است که مسئولیت حاکم تنها محدود به جبران مالی نیست، بلکه ابعاد عبادی و اجتماعی نیز در چارچوب فقهی قابل شناسایی است، از جمله لزوم اصلاح رسمی حکم نادرست، اعادۀ عبادت در صورت اخلال در صحت تکلیف، و ترمیم اعتماد عمومی در مواردی که حکم اشتباه موجب تضعیف نظم دینی یا مشارکت عبادی شده است. بر این اساس، نتیجه گرفته می‌شود که ولایت سیاسی در فقه امامیه با وجود گسترۀ تصمیم‌گیری، متضمن تعهدات جبرانی نیز هست و سلامت نظام عبادی و اجتماعی اقتضا دارد که حاکم ضمن دقت در صدور احکام حکومتی، سازوکار روشنی برای جبران پیامدهای احتمالی پیش‌بینی نماید.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A Jurisprudential Examination of the Ruler's Responsibility in Issuing Governmental Decrees Related to Public Necessities and the Regulation of Acts of Worship (ʿIbādāt)

نویسندگان [English]

  • Reza Aghapour 1
  • Fariba Taei 2
1 Assistant Professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Theology, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.
2 PhD in Jurisprudence and Foundations of Islamic Law, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.
چکیده [English]

This research aims to elucidate the limits and foundations of the responsibility of the Islamic ruler (Ḥākim) in issuing governmental decrees related to public necessities and the regulation of acts of worship (ʿIbādāt), by examining the mechanism of liability in Imami jurisprudence. Governmental decrees in the domain of managing public necessities and organizing worship practices fall within the legitimate authority of the ruler. However, the scope of these decrees' influence and the practical reliance of the people upon them mean that errors in assessing the subject matter, the public interest, or the method of implementation can lead to financial, devotional, and social harms. By analyzing legal principles such as Gharūr (causation by deceit), Lā Ḍarar (no harm), and Tasbīb (indirect causation), and by drawing on the conduct (Sīrah) of the Prophet (pbuh) and Imam Ali (pbuh), this study demonstrates that the legitimate reliance of duty-bound individuals on governmental orders serves as the basis for attributing liability to the structure of governance (Wilāyah). This places the compensation for damages resulting from governmental error upon the government and, in terms of execution, upon the public treasury (Bayt ul-Māl). The research findings indicate that the ruler's responsibility is not limited solely to financial compensation. Rather, devotional and social dimensions are also identifiable within the jurisprudential framework. These include the necessity of formally rectifying an erroneous decree, repeating the act of worship when the validity of the obligation has been compromised, and restoring public trust in cases where a mistaken decree has weakened religious order or devotional participation. Accordingly, it is concluded that political authority in Imami jurisprudence, despite its broad decision-making scope, also entails compensatory obligations. The health of the devotional and social system necessitates that the ruler, while exercising caution in issuing governmental decrees, also provide a clear mechanism for compensating for potential consequences.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Governmental Decree (Ḥukm Ḥukūmatī)
  • Ruler's Responsibility
  • Imami Jurisprudence
  • Public Necessities
  • Regulation of Acts of Worship
  • Governmental Liability
  1. قرآن کریم.
  2. نهج‌البلاغه.
  3. آقانجفی اصفهانی، محمدتقی. (1390). مروری بر اندیشه و مبارزات مرجع تقلید. اصفهان: انتشارات آرما.
  4. ابن بابویه، محمد بن علی. (1413ق). من لا یحضره الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  5. ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبة‌اللّه. (1375). شرح نهج‌البلاغه. تهران: انتشارات نیستان.
  6. ابن‌اثیر، علی بن محمد. (1364ش). النهایة فی غریب الحدیث و الاثر. قم: انتشارات افست.
  7. ابن‌اثیر، علی بن محمد. (بی‌تا). الکامل فی التاریخ. بیروت: دار صادر.
  8. ابن‌اثیر، مبارک بن محمد. (1367). النهایة فی غریب الحدیث و الاثر. قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
  9. ابن‌ادریس شافعی، محمد بن ادریس. (1388). السرائر. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
  10. ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی. (1404ق). تهذیب التهذیب. بیروت: دارالفکر.
  11. ابن‌حزم، علی بن احمد بن سعید. (425ق). المحلی. بیروت: دارالفکر.
  12. ابن‌فارس، احمد. (1404ق). معجم مقاییس اللغة. ج 5، قم: مکتب الإعلام الاسلامی، مرکز النشر.
  13. ابن‌هشام، عبدالمالک بن هشام. (بی‌تا). السیرة النبویة. بیروت: دارالمعرفه.
  14. ابوحنفیه، محمد ابوزهره. (1369). حیات و عصره، آراء و فقهیه. مصر: دارالفکر العربی.
  15. اراکی، محسن. (1386). قواعد فقهیه. مؤسسه فرهنگی دانش‌فرجیان.
  16. امام خمینی، سید روح‌اللّه. (بی‌تا). امام خمینی و حکومت اسلامی: پیشینه و دلایل ولایت فقیه. مقاله «تئوری عدالت در حکومت اسلامی و ولایت فقیه». مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، تهران.
  17. بحرانی، یوسف. (1186ق). الحدائق الناضرة. قم: جامعه مدرسین.
  18. تونی، فاضل. (1412ق). الوافیة فی أصول الفقه. قم: مؤسسه مجمع الفکر الاسلامی.
  19. جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (1379ش). مجموعه محشای قانون مدنی. تهران: دانشگاه تهران.
  20. جوادی آملی، عبداللّه. (1384). عدالت و قسط از دیدگاه قرآن و سنت. چاپ دوم. قم: نشر اسراء.
  21. جوادی آملی، عبداللّه. (1389). ولایت فقیه، ولایت فقاهت و عدالت. قم: نشر اسراء.
  22. جوان‌آراسته، حسین. (1388). فقه سیاسی امام علی†. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی.
  23. جوهری، اسماعیل بن حماد. (1370ق). الصحاح فی اللغة. قاهره: دار احیاء الکتب العربیة.
  24. حرعاملی، محمد بن حسن. (1409ق). وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة. تهران: المکتبة الاسلامیة.
  25. حکمت‌نیا، محمود. (1380). مسئولیت مدنی در فقه امامیه. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
  26. خمینی، روح‌اللّه. (1377). ولایت فقیه. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
  27. خمینی، روح‌اللّه. (1378). ولایت فقیه و حکومت اسلامی. مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
  28. خمینی، روح‌اللّه. (1414ق). مناهج الاصول. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
  29. دشتی، محمد. (1385). فرهنگ سخنان امام علی†. چاپ چهارم. قم: انتشارات معروف.
  30. دهخدا، علی‌اکبر. (1377). لغت‌نامه دهخدا. تهران: انتشارات روزنه.
  31. راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1418ق). المفردات فی غریب القرآن. بیروت: دارالمعرفه.
  32. رمضانی، ابوالقاسم. (1380). فقه سیاسی اسلام. قم: انتشارات مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
  33. زاهدی، محمدعلی. (1390). مسئولیت مدنی دولت در اسلام. تهران: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
  34. زرکشی، محمد بن بهادر. (1988م). البرهان فی علوم القرآن. بیروت: چاپ مرعشلی.
  35. زیدان، عبدالکریم. (1417ق). النظام السیاسی فی الإسلام. بیروت: مؤسسه الرسالة.
  36. سبحانی تبریزی، جعفر. (1419ق). تاریخ الفقه الاسلامی و ادواره. بیروت: دارالاضواء.
  37. صدر، محمدباقر. (1403ق). الفتاوی الواضحه. بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
  38. صرامی، سیف‌اللّه. (1380). احکام حکومتی و مصلحت. تهران: عبر.
  39. طباطبایی، سید محمدحسین. (1341). تفسیر المیزان. قم: انتشارات هجرت.
  40. طبرسی، فضل بن حسن. (1359). ترجمه تفسیر مجمع البیان. ج 18، تهران: فراهانی.
  41. طبری، محمد بن جریر. (1397). تاریخ طبری. تهران: انتشارات اساطیر.
  42. طریحی، فخرالدین. (1408ق). مجمع البحرین. به کوشش احمد حسینی، تهران: فرهنگ اسلامی.
  43. طوسی، محمد بن حسن. (1363). الاستبصار فیما اختلف من الاخبار. تحقیق سید حسین موسوی خراسانی، تهران: دارالکتب العلمیة.
  44. علامه حلی، حسن بن یوسف. (1376ق). مختلف الشیعه. قم: مؤسسه آل‌البیت.
  45. علیدوست، ابوالقاسم؛ عشایری منفرد. (1388). «استناد فقهی به مذاق شریعت در بوته نقد». حقوق اسلامی (فقه و حقوق)، سال ششم، پاییز، شماره 22، ص7–36.
  46. قریشی، سیدمهدی؛ جوادی، محمدحسن؛ دهقانی، رضا. (1395). «مسئولیت مدنی دولت یا مصونیت دولت در قبال تصمیمات قضایی دادگاه‌ها». مطالعات حقوق، زمستان.
  47. گرجی، ابوالقاسم. (1369). مقالات حقوقی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  48. مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی. (1403ق). بحارالانوار: الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  49. مجلسی، محمدتقی. (1399ق). روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه. قم: چاپ علمیة.
  50. محقق داماد، سیدمصطفی. (1382). قواعد فقه. تهران: نشر علوم اسلامی.
  51. مصباح یزدی، محمدتقی. (1389). نظریه سیاسی اسلام. چاپ دوم. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
  52. مطهری، مرتضی. (1393ش). سیره نبوی. تهران: انتشارات صدرا.
  53. مکارم شیرازی، ناصر. (1409ق). القواعد الفقهیه. قم: دارالکتب الاسلامیة.
  54. مکارم شیرازی، ناصر. (1411ق). تفسیر نمونه. تهران: انتشارات دارالکتب الاسلامیة.
  55. منتظری، حسینعلی. (1408ق). دراسات فی ولایة الفقیه. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
  56. موسی‌زاده، ابراهیم. (1388). «تأملی در مفهوم، ماهیت و جایگاه حقوقی سیاست‌های کلی نظام». حقوق اسلامی، سال پنجم، تابستان، شماره 17، ص151–178.
  57. نجفی، محمدحسن. (1981م). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. قم: جامعه مدرسین قم.
  58. نیکزاد، عباس. (1385). «جایگاه مصلحت در بستر قانون‌گذاری حکومت اسلامی». مطالعات راهبردی زنان، شماره 33، ص130–161.
  59. یوسفیان، نعمت‌اللّه. (1391). احکام حکومتی. تهران: انتشارات زمزم هدایت.
  60. https://hawzah.net/fa/Note/View/75228