آموزه‌های فقه عبادی

تحلیل انتقادی دیدگاه مشهور دربارۀ عدم وجوب عمرۀ مفرده

سید مهدی احمدی نیک؛ سیده جمیله هاشم‌نیا

دوره 6، شماره 10 ، فروردین 1404، صفحه 5-32

https://doi.org/10.30513/jwd.2025.7427.1240

چکیده

برداشت‌های متفاوت از واژۀ «أَتِمُّوا» در آیۀ‌ شریفۀ ۱۹۶ سورۀ مبارکۀ بقره و نیز روایات وارده، مسئلۀ وجوب یا استحباب عمرۀ مفرده در صورت استطاعت برای نائیان از مکه را با دو رویکرد متفاوت در میان فقیهان ... بیشتر

بررسی و تحلیل ادلۀ ستر صلاتی بانوان

سکینه رستگار مقدم ابراهیمیان؛ حسین عندلیب

دوره 6، شماره 10 ، فروردین 1404، صفحه 33-62

https://doi.org/10.30513/jwd.2025.7463.1244

چکیده

هدف از این پژوهش آن است که به این پرسش اساسی پاسخ دهد که «محدودۀ ستر صلاتی برای بانوان چیست و ادلۀ فقهی در این خصوص چه دلالتی دارند؟». لذا این مسئله از منظر ادلۀ فقهی بررسی و تحلیل شده است. این پژوهش ... بیشتر هدف از این پژوهش آن است که به این پرسش اساسی پاسخ دهد که «محدودۀ ستر صلاتی برای بانوان چیست و ادلۀ فقهی در این خصوص چه دلالتی دارند؟». لذا این مسئله از منظر ادلۀ فقهی بررسی و تحلیل شده است. این پژوهش با روش مطالعات کتابخانه‌ای و به شیوۀ توصیفی - تحلیلی انجام شده است که با مراجعه به ادله و متون فقهی اطلاعات لازم به دست آمده و مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که اکثر فقها معتقد به وجوب پوشاندن سر توسط بانوان در نمازند، لکن در مقابل، گروهی از فقیهان معتقد به عدم وجوب پوشاندن موی سر توسط بانوان در نماز هستند. ریشۀ این اختلاف دیدگاه در این است که آیا «شعر» جزء «رأس» محسوب می‌شود یا خیر؟ بنابراین آنچه لازم و ضروری است آن است که ادلۀ هریک از دو قول را بررسی و تحلیل شوند تا مشخص گردد کدام دیدگاه با ادلۀ فقهی همخوانی بیشتری دارد. نوآوری این مقاله در آن است که ریشۀ اختلاف نظر فقیهان را شناسایی کرده است و با تتبع و بررسی تفصیلی ادلۀ هریک از اقوال، عیار استناد آن‌ها را داوری کرده و با تحلیل‌های دقیق رجالی و فقهی زوایای گوناگون مسئله را کاویده است. مقالۀ حاضر به این نتیجه رسیده است که دیدگاه عدم وجوب پوشاندن موی سر توسط بانوان در نماز مستند به روایاتی است که می‌توان ضمن توثیق آن روایات، چنین دیدگاهی را موجه دانست.

امکان‌سنجی فقهی ممانعت حکومت از مهاجرت مسلمانان به کشورهای غیراسلامی

فرشته رستمیان؛ ناصر مریوانی؛ محمدامین ملکی

دوره 6، شماره 10 ، فروردین 1404، صفحه 63-88

https://doi.org/10.30513/jwd.2025.7529.1249

چکیده

یکی از گونه‌های مهاجرت، مهاجرت مسلمانان به سرزمین‌های غیراسلامی است. در فقه اسلامی نمی‌توان حکمی عمومی برای این‌گونه از مهاجرت یافت. این پژوهش به روش توصیفی- تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای ... بیشتر یکی از گونه‌های مهاجرت، مهاجرت مسلمانان به سرزمین‌های غیراسلامی است. در فقه اسلامی نمی‌توان حکمی عمومی برای این‌گونه از مهاجرت یافت. این پژوهش به روش توصیفی- تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای به‌دنبالِ تبیین وظیفۀ حکومت اسلامی دربارۀ پدیدۀ مهاجرت مسلمانان به کشورهای غیراسلامی است. برای دست یافتن به این هدف، پس از تببین فقهی مفهوم مورد نظر از مهاجرت و سرزمین غیراسلامی، ادله‌ای که مهاجرت به این سرزمین‌ها را مجاز یا الزامی می‌سازند، تبیین شده‌اند. بروز مؤلفه‌هایی مانند ناتوانی بر حفظ دین و نفس در سرزمین مبدأ، نیاز به تبلیغ دین و وجود مصالحی قابل توجه، سبب حکم به وجوب مهاجرت خواهد شد. با این حال، در سوی مقابل، ادله‌ای‌ را می‌توان یافت که بر اساس آن‌ها حکومت اسلامی مجاز به تحدید مهاجرت یا منع از آن خواهد بود. دستاورد نوشتار آن است که بنابر ادله‌ای، حکومت اسلامی می‌تواند با وجود مؤلفه‌های مربوط به مصالح شخصی افراد، از مهاجرت مسلمانان جلوگیری نماید یا ضمانت‌های لازم برای الزام به بازگشت مهاجران را اتخاذ نماید. این ادله عبارت‌اند از: قاعدۀ نفی سبیل، وجوب حفظ نظام زیستی و حاکمیتی توسط حکومت اسلامی، لزوم حفظ نسل و بایستگی پاسداری از دین و ارزش‌های معرفتی مهاجران.

منصب امامت جمعه در فقه مذاهب فقهی

اسدالله رضایی

دوره 6، شماره 10 ، فروردین 1404، صفحه 89-110

https://doi.org/10.30513/jwd.2025.2160

چکیده

نماز جمعه پس از کنگرۀ سالانۀ عظیم حج، باشکوه‌ترین تجمع عبادی سیاسی هفتگی است که مسلمانان را در بافضیلت‌ترین روز هفته در زمان واحد و صف واحد، به بندگی معبود واحد و بی‌همتا قرار می‌دهد. امامت جمعه و خطبه‌های ... بیشتر

از نگاه تفسیری تا بنیاد فقهی؛ تحلیل تطور آیۀ ۹۹ سورۀ توبه به‌مثابۀ شرطیت «قصد قربت»

میثم شعیب؛ رضا ملازاده یامچی

دوره 6، شماره 10 ، فروردین 1404، صفحه 111-134

https://doi.org/10.30513/jwd.2025.7351.1233

چکیده

آیۀ ۹۹ سورۀ توبه، موضوع تطوری بنیادین در منطق استنباط است. این آیه که در سنت تفسیری به‌مثابۀ «قضیۀ خارجیه» در مدح گروهی از اعراب فهمیده شده، در سنت فقهی امامیه به «قضیۀ حقیقیه» و بنیاد قاعدۀ ... بیشتر

کاربرد «قدر متیقن» از دیدگاه صاحب جواهر و محدث بحرانی، (مطالعۀ موردی: باب طهارت و صلات)

رضا پسندیده؛ سید محمدهادی قبولی درافشان؛ محمدحسن حائری

دوره 6، شماره 10 ، فروردین 1404، صفحه 135-152

https://doi.org/10.30513/jwd.2025.7405.1238

چکیده

مطالعات پیشین در باب «قدر متیقن» عمدتاً معطوف به مباحث نظری یا محدود به یک مکتب فقهی بوده‌اند. این امر خلأ بررسی تطبیقیِ عینی و کاربردی این اصل را در منظومۀ فکری دو مکتب اصلی فقه امامیه (اصولی و اخباری) ... بیشتر مطالعات پیشین در باب «قدر متیقن» عمدتاً معطوف به مباحث نظری یا محدود به یک مکتب فقهی بوده‌اند. این امر خلأ بررسی تطبیقیِ عینی و کاربردی این اصل را در منظومۀ فکری دو مکتب اصلی فقه امامیه (اصولی و اخباری) نشان می‌دهد. پژوهش حاضر با تمرکز بر این مسئله، به تحلیل تطبیقی جایگاه «قدر متیقن» در استنباط احکام شرعی از دیدگاه صاحب جواهر (نمایندۀ مکتب اصولی) و محدث بحرانی (نمایندۀ مکتب اخباری) می‌پردازد. سؤال اصلی تحقیق این است که این دو فقیه چگونه از اصل «قدر متیقن» در استنباط احکام استفاده می‌کنند و تفاوت‌های روشی آن‌ها چه تأثیری بر نتایج فقهی دارد؟ هدف تحقیق تحلیل مقایسه‌ای کاربرد این اصل در سه مسئلۀ فقهی (آشامیدن آب در نماز وتر، شرط توالی در حیض، و کیفیت تیمم) برای تبیین تمایزات مکتب اصولی و اخباری است. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی است و با بررسی متون اصلی، دیدگاه‌های دو فقیه را استخراج و مقایسه می‌کند. تحلیل تطبیقی این سه مسئلۀ فقهی نشان داد که رویکرد صاحب جواهر به «قدر متیقن»، با کارکردی پویا و در چهارچوب سلسله‌مراتب ادله، به استنباطی نظام‌مند و امکان‌ساز برای توسعۀ حکم در صورت عدم وجود مانع می‌انجامد. در مقابل، التزام توقفی محدث بحرانی به این اصل، استنباط را به جمع روایی محتاطانه و توقف در حد نص محدود می‌سازد. این تمایز روش‌شناختی، که ریشه در مبانی معرفت‌شناختی دو مکتب دارد، تأثیر مستقیمی بر ظرفیت پاسخ‌گویی فقه به مسائل مستحدثه می‌گذارد.

معیار جهر و اخفات قرائت نماز از دیدگاه فقیهان شیعه

دوره 1، شماره 1 ، آبان 1399، ، صفحه 3-26

چکیده

قرائت نماز یکی از واجبات غیر رکنی است و افزون بر حمد و سوره، شامل استعاذه، بسمله و تسبیحات اربعه هم می‌گردد. یکی از احکام قرائت نماز، جهر یا اخفات خواندن آن است. بر مردان و زنان واجب است که قرائت حمد و سورۀ ... بیشتر

بررسی فقهی تعطیل کردن طواف برای اقامه نماز جماعت در مطاف

دوره 1، شماره 1 ، آبان 1399، ، صفحه 27-54

چکیده

در مورد همزمان شدنِ طواف و اوقات نمازهای جماعت پنج‌گانه در مطاف، دو دیدگاه حائز اهمیت هستند. بر اساس یک دیدگاه، تعطیل کردن طواف در مطاف در اوقات پنج‌گانه به دلایلی جایز است؛ از جمله: امکان طواف در طول ... بیشتر

وجوب قرائت قرآن

دوره 3، شماره 4 ، خرداد 1401، ، صفحه 107-134

https://doi.org/10.30513/jwd.2022.2093.1064

چکیده

یکی از مسائل مبتلابه جامعه مسلمانان از عصر رسول‌اللّٰه تا امروز، قرائت قرآن است که مورد تأکید خود قرآن و سنت نبوی و سیره وَلَوی بوده است. این مسئله چنان اهمیت دارد که به عنوان یکی از اجزاء نمازهای یومیه ... بیشتر

ارزیابی محدوده جواز نگاه به نامحرم بر مبنای تحلیل روایت علی بن سوید

دوره 1، شماره 1 ، آبان 1399، ، صفحه 123-146

چکیده

اگرچه فقیهان امامی از دیرباز بر حرمت نگاه لذت‌جویانه به زن بیگانه (نامحرم) اتفاق‌نظر داشته‌اند، لکن روایتی با سند صحیح در میراث روایی امامیه از حضرت علی بن موسی الرضاu نقل شده است که در بادی امر، موهم ... بیشتر

فرایند استنباط وجوب قرائت قرآن از آیۀ فَاقْرَؤُوا مَا تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ

دوره 1، شماره 1 ، آبان 1399، ، صفحه 81-102

چکیده

قرائت قرآن از بدو نزول، مورد تأکید خود قرآن بوده و با عناوین متعدد، مؤمنان را بدان متوجه کرده و پس از نزول نیز تا کنون مدّنظر مفسران و فقهای فریقین در مذاهب اسلامی بوده است. لیکن در این جستار، قرائت قرآن ... بیشتر قرائت قرآن از بدو نزول، مورد تأکید خود قرآن بوده و با عناوین متعدد، مؤمنان را بدان متوجه کرده و پس از نزول نیز تا کنون مدّنظر مفسران و فقهای فریقین در مذاهب اسلامی بوده است. لیکن در این جستار، قرائت قرآن به طور مطلق و یا در حال نماز مدّنظر نیست، بلکه آنچه در اینجا مطرح است، حکم قرائت قرآن بیرون از حالت نماز است که بیشتر فقیهان و مفسران به استحباب قرائت نظر دارند.به نظر نگارنده، حکم مستفاد از آیه بر اساس مبانی فقهی و تفسیری، وجوب قرائت است؛ بدین‌معنا که مکلفان افزون بر وظیفۀ قرائت مکرر حمد و سوره در نماز، وظیفه دیگری نیز به عنوان قرائت واجب قرآن دارند که مسئله اصلی این پژوهش است. این مسئله با روش نقلی ـ تحلیلی و با استفاده مصادر قرآنی و روایی مورد بررسی قرار می‌گیرد (روش پژوهش) تا حکم واقعیِ قرائت قرآن استنباط گردد و گامی در رفع مهجوریت قرآن برداشته شود (انگیزه پژوهش). آنگاه پس از حصول این نتیجه باید به قرائت قرآن بیرون از نماز به میزان روزانه حداقل 50 آیه، به عنوان یک عبادت مستقل واجب نگریست که این مقدار با اتکا به روایات به دست می‌آید؛ ضمن اینکه احکام متفرع بر آن نیز مورد کنکاش قرار می‌گیرد (داده پژوهش). همه این امور، از فرایند منطقیِ استنباط احکام از آیات فقهی حاصل می‌شود.

الگوی تقریبی آیت‌الله واعظ‌زاده خراسانی در فقه العبادات

سیدعلی بطحائی؛ علی فارسی مدان

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 26 آبان 1404

https://doi.org/10.30513/jwd.2025.7523.1248

چکیده

این پژوهش با هدف استخراج و تبیین الگوی عملی فقه‌التقریب در حوزۀ عبادات از منظر آیت‌الله محمد واعظ‌زاده خراسانی انجام شده است. مقالۀ حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و مبتنی بر مطالعۀ کتابخانه‌ای و تحلیل ... بیشتر

قاعده عدم رکون به ظالم و نمودهای کاربردی آن در عبادات

هادی خوشنودی؛ عبدالصمد علیآبادی؛ افسانه قربانی وادقانی؛ محمدحسین علی‌آبادی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 28 آبان 1404

https://doi.org/10.30513/jwd.2025.7598.1254

چکیده

پژوهش حاضر به بررسی قاعدۀ عدم رکون به ظالم و تطبیق آن در عبادات می‌پردازد. این قاعده یکی از قواعد اساسی و کارآمد است که به دلیل کمتر شناخته شدن و تأثیرگذاری بر همۀ جنبه‌های فردی و اجتماعی، اهمیت ویژه‌ای ... بیشتر

درنگی در«مبطل بودن گریستن عمدی برای امور دنیایی در نماز» با تکیه بر دیدگاه آیت‌الله بروجردی

سیدمحمدحسین میرشاه ولایتی؛ سیدمسلم موسوی تلوکلایی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 26 آبان 1404

https://doi.org/10.30513/jwd.2025.7673.1264

چکیده

مبطل بودن گریستن عمدی برای امور دنیایی هنگام نماز همواره از مسائلی بوده که مورد توجه فقیهان امامیه قرار گرفته است. مشهور فقهای متأخر با استناد به اجماع یا شهرت، آن را مبطل نماز دانسته‌اند، اما واکاوی ... بیشتر مبطل بودن گریستن عمدی برای امور دنیایی هنگام نماز همواره از مسائلی بوده که مورد توجه فقیهان امامیه قرار گرفته است. مشهور فقهای متأخر با استناد به اجماع یا شهرت، آن را مبطل نماز دانسته‌اند، اما واکاوی منابع نشان می‌دهد که ادعای اجماعِ فراگیر در این باب با چالش‌های جدی مواجه است. مستند روایی بطلان نماز، منحصر به دو روایت ضعیف‌السند است که خود مورد مناقشۀ فقیهانی مانند آیت‌الله بروجردی قرار گرفته است. وی با تمسک به شهرت قدمایی در چهارچوب اصول متلقات، کوشیده تا ضعف سندی روایت را جبران کند. با این حال، بررسی دقیق این کتب اصول متلقات نشان می‌دهد بسیاری از این منابع اساساً متعرض این مسئله نشده‌اند و تعابیر پراکنده‌ موجود در آن‌ها نیز بیشتر ناظر به اجتهاد شخصی فقهاست، نه بر تلقی مستقیم از معصوم(ع). بر این پایه، ادعای اجماع در این باب، ناقص و غیرتام به نظر می‌رسد و شواهد آن عمدتاً در دوره‌های متأخر فقهی و در میان فقیهان پس از شیخ طوسی ظهور یافته است. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و روش کتابخانه‌ای در گردآوری داده‌ها کوشیده تا ضرورت بازاندیشی در نحوۀ استناد به شهرت قدمایی و بازگشت به اقوال فقیهان متقدم را به هدف کشف میزان شهرت فتوایی یا اتفاق ایشان بر رأیی واحد، به هدف احراز رأی معصوم(ع)، مورد تأکید قرار ‌دهد.

بررسی فقهی مسئولیت حاکم در صدور احکام حکومتی مرتبط با ضرورت‌های عمومی و تنظیم عبادات

رضا آقاپور؛ فریبا طائی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 23 فروردین 1405

https://doi.org/10.30513/jwd.2026.7478.1246

چکیده

این پژوهش با هدف تبیین حدود و مبانی مسئولیت حاکم اسلامی در صدور احکام حکومتی مرتبط با ضرورت‌های عمومی و تنظیم امور عبادی، به واکاوی سازوکار ضمان در فقه امامیه می‌پردازد. احکام حکومتی در حوزه مدیریت ... بیشتر این پژوهش با هدف تبیین حدود و مبانی مسئولیت حاکم اسلامی در صدور احکام حکومتی مرتبط با ضرورت‌های عمومی و تنظیم امور عبادی، به واکاوی سازوکار ضمان در فقه امامیه می‌پردازد. احکام حکومتی در حوزه مدیریت ضرورت‌ها و سامان‌دهی عبادات، از اختیارات مشروع حاکم به شمار می‌آیند؛ اما گستره تأثیر این احکام و اتکای عملی مردم به آن‌ها موجب می‌شود که خطا در تشخیص موضوع، مصلحت یا نحوه اجرا بتواند به آسیب‌های مالی، عبادی و اجتماعی بینجامد. این مطالعه با تحلیل قواعدی چون غرور، لاضرر و تسبیب، و نیز با استناد به سیره پیامبر(ص) و امام علی(ع)، نشان می‌دهد که اعتماد مشروع مکلفان به دستور حکومتی، مبنای انتساب ضمان به ساختار ولایت است و جبران خسارت ناشی از خطای حکومتی را بر عهده حکومت ـ و در مقام اجرا، بیت‌المال ـ قرار می‌دهد.یافته‌های تحقیق بیانگر آن است که مسئولیت حاکم تنها محدود به جبران مالی نیست، بلکه ابعاد عبادی و اجتماعی نیز در چارچوب فقهی قابل شناسایی است؛ از جمله لزوم اصلاح رسمی حکم نادرست، اعاده عبادت در صورت اخلال در صحت تکلیف، و ترمیم اعتماد عمومی در مواردی که حکم اشتباه موجب تضعیف نظم دینی یا مشارکت عبادی شده است. بر این اساس، نتیجه گرفته می‌شود که ولایت سیاسی در فقه امامیه با وجود گستره تصمیم‌گیری، متضمن تعهدات جبرانی نیز هست و سلامت نظام عبادی و اجتماعی اقتضا دارد که حاکم ضمن دقت در صدور احکام حکومتی، سازوکار روشنی برای جبران پیامدهای احتمالی پیش‌بینی نماید.

نیابت کودک ممیز در اعمال عبادی در فقه مقارن؛ چالش‌ها و راهکارها

محمدرسول آهنگران؛ مهدی میری؛ احمد صابری مجد

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 18 فروردین 1405

https://doi.org/10.30513/jwd.2026.7623.1257

چکیده

این پژوهش به بررسی صحت و امکان نیابت کودک ممیز در انجام اعمال عبادی در فقه اسلامی می‌پردازد. هدفِ تحقیق تبیین دقیق دیدگاه‌های مختلف، مبانی و ادلۀ آن‌ها و ارائۀ دیدگاهی مستدل می‌باشد. این پژوهش با روش ... بیشتر

بررسی فقهی نیابت در استخاره و شرایط و حدود جواز آن

مهدی عبادی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 19 اسفند 1404

https://doi.org/10.30513/jwd.2026.7624.1259

چکیده

پژوهش حاضر به بررسی نیابت در استخاره از منظر فقه امامیه می‌پردازد. این نگارش که با روش توصیفی- تحلیلی سامان یافته، نشان می‌دهد که اجماع فقها بر جواز اصل نیابت در استخاره استوار است و این حکم بر مبنای ... بیشتر

تحلیل تأثیر ارتکازات در استنباط احکام فقه عبادات

حسین عندلیب؛ سیدامیر سخاوتیان

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 01 آذر 1404

https://doi.org/10.30513/jwd.2025.7589.1252

چکیده

این پژوهش با هدف بررسی و تحلیل تأثیر اتکازات عرفی در استنباط احکام فقه عبادات سامان یافته است. پرسش اصلی پژوهش حاضر آن است که «ارتکازات چه تأثیری در استنباط احکام فقه عبادات دارند؟» یافته‌های پژوهش ... بیشتر

تحلیل فقهی تقارن نماز جمعه با نمازهای عیدین از منظر مذاهب اسلامی

هادی خوشنودی؛ عبدالصمد علی آبادی؛ محمدصادق چاوشی؛ محمدحسین علی‌آبادی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 30 بهمن 1404

https://doi.org/10.30513/jwd.2026.7653.1262

چکیده

در شریعت اسلام، نمازهای متعددی تشریع شده‌اند، از جمله نمازهای یومیه، نماز جمعه و نمازهای عید فطر و قربان، که هر یک دارای احکام، شرایط و زمان خاص خود هستند و عمل به آن‌ها بر مکلفین واجب یا مستحب است. گاه ... بیشتر در شریعت اسلام، نمازهای متعددی تشریع شده‌اند، از جمله نمازهای یومیه، نماز جمعه و نمازهای عید فطر و قربان، که هر یک دارای احکام، شرایط و زمان خاص خود هستند و عمل به آن‌ها بر مکلفین واجب یا مستحب است. گاه ممکن است برخی از این نمازها در یک روز با یکدیگر تقارن یابند. موضوعی که این پژوهش در پی بررسی و تحلیل فقهی آن است، تقارن نماز جمعه با یکی از نمازهای عیدین است؛ یعنی حالتی که عید فطر یا قربان با روز جمعه مصادف شود و حکم فقهی این هم‌زمانی مورد پرسش قرار گیرد. پژوهش حاضر به شیوۀ توصیفی - تحلیلی نشان می‌دهد که فقهای مذاهب در حکم این نمازها دچار اختلاف شده‌اند. مشهور فقهای امامیه و حنابله بر این باورند که کسی که نماز عید را اقامه کند، مخیّر است میان اقامۀ نماز جمعه یا خواندن نماز ظهر، جز امام که وجوب اقامۀ نماز جمعه بر او باقی است. اما مالکیه و حنفیه می‌گویند خواندن هر دو نماز لازم است و با خواندن یکی دیگری ساقط نمی‌شود. برخی از فقهای امامیه مثل شهید اول و فقهای شافعیه قائل به تفصیل شده‌اند، به این صورت که اگر کسی که نماز عید خوانده است اهل شهر باشد وجوب نماز جمعه از وی ساقط نمی‌شود، اما اگر بادیه‌نشین و اهل روستا باشد وجوب نماز جمعه از وی ساقط می‌شود. نتیجه آن‌که فقهای مذاهب اسلامی بر بقای اصل وجوب نماز جمعه و اقامۀ آن توسط امام اتفاق نظر دارند. محور اختلاف، نه در نفس وجوب، بلکه در دایرۀ کسانی است که در چنین روزی از الزام به شرکت در نماز جمعه معاف می‌شوند، به‌ویژه در این‌که آیا این رخصت شامل همۀ مکلفین می‌شود یا تنها گروه‌هایی خاص مانند ساکنان مناطق دور از شهر. با توجه به مستندات فقهی و روایی، قول نخست از ترجیح بیشتری برخوردار است.

حکم سجده سهو برای هر زیاده و نقیصه غیر عمدی

امید اسلم‌بخش

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 19 اسفند 1404

https://doi.org/10.30513/jwd.2026.7647.1261

چکیده

یکی از مسائل مهم و مورد اختلاف در فقه امامیه، موارد وجوب سجده سهو در نماز است؛ مسئله‌ای که از دوران فقهای قدیم تا کنون محل بحث و اختلاف نظر جدی میان علما بوده‌است. با وجود اهمیت عملی این موضوع، تاکنون ... بیشتر

بررسی فقهی تکلیف والدین نسبت به بیدار کردن فرزندان برای نماز

جواد ایروانی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 05 اسفند 1404

https://doi.org/10.30513/jwd.2026.7683.1265

چکیده

تربیت دینی و از جمله آموزش و تمرین دادن کودکان بر عبادات، جزو وظایف والدین است. اما آیا والدین وظیفه دارند فرزندان خود را برای ادای فریضۀ نماز، از خواب بیدار کنند و از حصول این کار، اطمینان حاصل نمایند؟ ... بیشتر تربیت دینی و از جمله آموزش و تمرین دادن کودکان بر عبادات، جزو وظایف والدین است. اما آیا والدین وظیفه دارند فرزندان خود را برای ادای فریضۀ نماز، از خواب بیدار کنند و از حصول این کار، اطمینان حاصل نمایند؟ این تحقیق که به روش کتابخانه‌ای و شیوۀ توصیفی - تحلیلی سامان یافته، با اجتهاد در منابع فقه، دلایلی را برای اثبات و رد این تکلیف، گردآوری کرده و به نقد و بررسی آن‌ها پرداخته است. دلایل و مؤیداتی همچون وظیفۀ تربیت دینی، روایات دال بر مطلوبیت یا لزوم بیدار کردن برای نماز، اولویت روایات ضرب فرزندان بر نماز، روایات دال بر لزوم تمرین و عادت دادن فرزندان به عبادت، اطلاق ادلۀ نهی از منکر و وجوب بیدار کردن از باب «مقدمۀ مفوته»، بر وجود چنین تکلیفی دلالت دارد و در مقابل، دلایل و شواهدی وجود دارد همچون رفع تکلیف از نائم، منافات داشتن بیدار کردن از سر اکراه با قصد قربت، ادلۀ نفی اکراه در دین، زمینه‌ساز بودن دین‌گریزی فرزندان، و سیرۀ برخی از عالمان دینی، بر نفی آن. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که این مسئله دست‌کم چهار صورت دارد و حکم تکلیف والدین در این صور، متفاوت است: تکلیف والدین به بیدار کردن در صورت تمایل و سفارش فرزندان به این کار، نیز در صورتی که بدون آن، غالباً یا همیشه خواب بمانند ولی در صورت بیدار کردن توسط والدین، بدون مقاومت و نارضایتی، نماز را اقامه کنند، عدم تکلیف در صورتی که خود بنا بر بیدار شدن داشته اتفاقی خواب بمانند، و نیز در صورتی که بدان ناراضی بوده در برابر آن به لجبازی و نزاع بپردازند.

تحلیل فقهی کاربست فنّاوری‌های نوین در اعمال عبادی (مطالعۀ موردی: حج و نماز)

حسین عندلیب؛ مجتبی خدابنده لو

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 01 آذر 1404

https://doi.org/10.30513/jwd.2025.7688.1266

چکیده

پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی–تحلیلی و اجتهادی، نسبت میان فنّاوری‌های نوین و عبادات اسلامی را بازخوانی می‌کند و می‌کوشد چهارچوبی روشمند برای ارزیابی شرعی کاربستِ فنّاوری در مناسک حج و نماز ارائه ... بیشتر پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی–تحلیلی و اجتهادی، نسبت میان فنّاوری‌های نوین و عبادات اسلامی را بازخوانی می‌کند و می‌کوشد چهارچوبی روشمند برای ارزیابی شرعی کاربستِ فنّاوری در مناسک حج و نماز ارائه دهد. بر پایۀ مبانی فقهی، چهارچوب «تمایز اعانت/بدیل‌سازی» صورت‌بندی شده و این فرضیه دنبال می‌شود که فنّاوری تا آن‌جا مجاز و بلکه راجح است که در مقام مقدمات عقلاییِ امتثال قرار گیرد و جای جزء یا شرطِ عبادت ننشیند، قصد و استدامۀ نیت را مخدوش نکند، در رفع عسر و دفع ضرر مؤثر باشد، و با عرف متشرعه و کرامت شعائر تعارض نیابد. این چهارچوب در دو میدان کاربست‌محور آزمون می‌شود: در حج، نسبت ابزارهای مدیریت جمعیت، هدایت هوشمند حرکت، و استفاده از امکانات نو در طواف و سعی با ارکان و مباشرت مکلف سنجیده می‌گردد؛ در نماز، مشروعیت ابزارهای تعیین قبله و وقت و نیز کاربست ابزارهای هوشمندِ نظارت بر حرکات و قرائتْ به شرط عدم بدیل‌سازی نیت و فعل عبادی تحلیل می‌شود. یافته‌ها نشان می‌دهد که می‌توان ضمن بهره‌گیری از ظرفیت‌های فنّاوری برای افزایش دقت، ایمنی و نظمِ عبادات، حدود توقیفیت و روح معنوی عبادت را حفظ کرد، به‌ویژه با ترجیح آموزش و بازخورد خارج از متن عبادت، پرهیز از مداخلات لحظه‌ای در حین انجام عمل، و تبیین دستورالعمل‌های فقهی سازگار با شعائر. همچنین پیامدهای سیاستی برای طراحی ابزارها، آموزش مکلفان و تنظیمات اجرایی مناسک پیشنهاد و مسیرهای پژوهش آینده در پیوند فقه عبادات و اخلاق فنّاوری ترسیم می‌شود.

بازجستی تحلیلی در اصول اساسی و مبانی فقه المقاومه

سیدمهدی احمدی نیک؛ سیده فرناز مظفری چنیجانی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 14 آذر 1404

https://doi.org/10.30513/jwd.2025.7691.1267

چکیده

تبیین پایه‌ها و سازه‌های فقه مقاومت در شرایط کنونی، با توجه به هجمه‌های گستردۀ فرهنگی، از منظر معرفتی ضرورتی فوری به شمار می‌آید. پرسش اصلی آن است که اصول هویتی فقه مقاومت، مبتنی بر مبانی معرفت‌شناختی ... بیشتر تبیین پایه‌ها و سازه‌های فقه مقاومت در شرایط کنونی، با توجه به هجمه‌های گستردۀ فرهنگی، از منظر معرفتی ضرورتی فوری به شمار می‌آید. پرسش اصلی آن است که اصول هویتی فقه مقاومت، مبتنی بر مبانی معرفت‌شناختی مستند به آیات، روایات و دیدگاه‌های صاحب‌نظران چیست؟ این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر پایۀ منابع کتابخانه‌ای، با هدف فراهم‌سازی زمینه برای گفتمان‌سازی مقاومت، به پرسش یادشده پاسخ داده است. یافته‌ها نشان می‌دهد این سازه بر اصول و بنیان‌هایی همچون اصل مشروعیت مقاومت، عمومیت و اطلاق مقاومت به‌صورت وجوب بر همگان، وجوب پشتیبانی از مقاومت، وجوب نصرت امام عادل و شمول احکام مقاومت نسبت به مناهج نظامی و مدنی استوار است. این اصول که برگرفته از آیات و روایات و متجلی در فتاوای فقیهان امامی است، بر مبانی معرفتی هستی‌شناختی‌ای همچون حقیقت مقاومت در نظام تکوین و تشریع، نزاع دائمی حق و باطل، کرامت ذاتی و مسئولیت انسان، ولایت‌مداری و پیوند با ارادۀ الهی، و اقامۀ عدل و قرب الهی به‌عنوان غایت مقاومت مبتنی است و هویت فقه مقاومت را شکل می‌دهد و از فتاوای فقیهان در این حوزه پشتیبانی می‌کند. بر این اساس، می‌توان عقلانیت و ابتنای فقه مقاومت بر اصول روشن فکری و معرفتی را تبیین و همگان را در گستره‌ای وسیع بدون در نظر گرفتن نژاد، رنگ و عقیده به حمایت از مظلوم دعوت نمود.

نقش امامان جمعه در مبارزه با مفاسد اجتماعی از منظر فقهی

رضا حق پناه؛ روح‌الله توکلی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 16 فروردین 1405

https://doi.org/10.30513/jwd.2026.7731.1270

چکیده

انسان به این لحاظ که موجودی اجتماعی و مدنی بالطبع می‌باشد، ناگزیر از زندگی اجتماعی است، اما ناگفته روشن است که تضاد منافع در اجتماع، بروز اصطکاک و چالش‌های اجتماعی زیادی را اجتناب‌ناپذیر می‌کند که ... بیشتر انسان به این لحاظ که موجودی اجتماعی و مدنی بالطبع می‌باشد، ناگزیر از زندگی اجتماعی است، اما ناگفته روشن است که تضاد منافع در اجتماع، بروز اصطکاک و چالش‌های اجتماعی زیادی را اجتناب‌ناپذیر می‌کند که ممکن است جامعه را ناامن کند و آسایش لازم را از جامعه سلب نماید. شریعت مقدس اسلام که سخت به این بعد از ابعاد زندگی پیروان خود توجه دارد، با توجه به بروز خطر و چالش‌های مشکل‌آفرین در زندگی اجتماعی بسترهای کارآمد فراهم آورده و در مقابله با خطرات احتمالی در جامعه راهکارهایی مؤثر ارائه داده است. یکی از این بسترها دستور به برگزاری اجتماع هفتگی در قالب نماز جمعه است تا خطبای جمعه که مورد اعتماد جامعه می‌باشند، از طریق تریبون عمومی بتوانند مردم را به اجرای قوانین و اطاعت از دستورات الهی توصیه نمایند و زیان‌های قانون‌شکنی و نافرمانی از دستورات اجتماعی اسلام را که بروز مفاسد را اجتناب‌ناپذیر می‌کند، گوشزد نمایند، اما اینکه مشکل چیست و مفاسد اجتماعی کدامند؟ و امامان جمعه در راستای رسالت سنگین خود، در مقابله با این مفاسد چه وظایفی دارند و در چه بستری می‌توانند با این مفاسد مبارزه کنند، دو پرسش اساسی است که این نوشته با بهره‌گیری از منابع فقهی و با شیوه توصیفی ـ‌ تحلیلی توانسته است این پرسش‌ها را پاسخ دهد و به این نتیجه دست یافته که امامان جمعه در مبارزه و مقابله با مفاسد اجتماعی نقش برجسته و بارزی دارند و این وظیفه‌ای است که فقه بر اساس آموزه‌های قرآنی و روایی بر عهده آنان نهاده است.

فضاسازی ایمانی، روشی نوین در درمان اختلال رفتاری پرخاشگری؛ نگاه فقهی و روان شناختی

سید محمود مرویان حسینی؛ سید هادی سجادی‌زاده

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 30 بهمن 1404

https://doi.org/10.30513/jwd.2026.7794.1276

چکیده

اختلال‌ رفتاری پرخاشگری در محیطهای اجتماعی آسیبپذیر، بروز فراوانی یافته است. اندیشمندان عرصههای علوم‌ رفتاری مدیریّت هیجانات، استفاده از رفتارهای آرامبخش و پیگیری نظام تشویق و تنبیه اجتماعی ... بیشتر اختلال‌ رفتاری پرخاشگری در محیطهای اجتماعی آسیبپذیر، بروز فراوانی یافته است. اندیشمندان عرصههای علوم‌ رفتاری مدیریّت هیجانات، استفاده از رفتارهای آرامبخش و پیگیری نظام تشویق و تنبیه اجتماعی را به عنوان راهکارهای مؤثّر مطرح کردهاند. راهبرد فضاسازی ایمانی بر اساس آموزههای فقه عبادی و دستورالعمل‌های روان‌شناختی، ایدۀ این مقاله برای پیشگیری و درمان مؤثّر اختلال ‌رفتاری پرخاشگری است. این راهبرد در سه بستر زمان، مکان و روابط بینافردی نمود مییابد. فضاسازی ایمانی در بستر زمان، با بهره‌برداری از فرصتهای معنوی که در آموزههای فقهی پیشبینی شده، ظرفیّتهای درون را فعّال نموده و زمینه‌ساز خودکنترلی و پرهیز از کج‌روی و رفتارهای خشن ‌را به ارمغان میآورد. در بستر مکان، با ارتقای سطح آگاهی و رعایت آداب شرعی حضور در اماکن مقدّس، توانمندی مدیریّت رفتار افزایش یافته و در نتیجه، تمایل به خشونت به‌طور قابل توجّهی کاهش مییابد. در بستر بینافردی، با تجربۀ مواسات، همگرایی جامعه در پرتو ایمان تقویت شده و بدین وسیله روابط مثبت و احترام متقابل توسعه پیدا میکند، که نتیجۀ آن نیز کاهش رفتارهای پرخاشگرانه در تعاملات اجتماعی است. این سه بستر در تلاقی با یکدیگر، فرایند مؤثّری در پیشگیری و درمان پرخاشگری ایجاد می‌کنند که باعث رشد فردی، افزایش آرامش روانی و بهبود کیفیّت روابط اجتماعی می‌شود.

ماهیت زکات؛ از اشاعه تا مالیت: تبیین فقهی نظریۀ ترکیبی شرکت در مالیت کلی در معین

فاطمه علیزاده؛ منصور حبیبی پور؛ اردوان ارژنگ

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 30 بهمن 1404

https://doi.org/10.30513/jwd.2026.7879.1282

چکیده

این پژوهش به بررسی ماهیت حقوقی کیفیّت تعلّق زکات به اموال پرداخته است. پرسش اساسی آن، تحلیل رابطه و نسبت بین مال زکوی و مستحقان است: این رابطه صرفاً حکم تکلیفی (وجوب اداء برای مالک) است یا حکم وضعی (ایجاد ... بیشتر

تحلیل بسامد واژۀ «سیره» در ادبیات فقیهان شیعه با تکیه بر آموزه‌های فقه عبادی

مهدی مردانی گلستانی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 05 اسفند 1404

https://doi.org/10.30513/jwd.2026.7829.1279

چکیده

واژۀ‌ «سیره» از پرکاربردترین مفاهیم اسلامی است که در حوزه‌های مختلف به‌ویژه فقه شیعه کارایی دارد. فقیهان شیعه به تناسب بهره‌گیری از منابع استنباط، از این واژۀ دینی استفاده کرده، به‌عنوان دلیل ... بیشتر واژۀ‌ «سیره» از پرکاربردترین مفاهیم اسلامی است که در حوزه‌های مختلف به‌ویژه فقه شیعه کارایی دارد. فقیهان شیعه به تناسب بهره‌گیری از منابع استنباط، از این واژۀ دینی استفاده کرده، به‌عنوان دلیل یا قرینۀ حکم شرعی بدان استناد کرده‌اند. اما پرسش اصلی آن است که استفادۀ فقها از واژۀ سیره به‌صورت محدود و موردی بوده یا به‌گونه‌ای گسترده و در تراز یک اصطلاح علمی رخ داده است؟ پژوهش پیش‌رو تلاش دارد تا به روش کتابخانه‌ای و از طریق بررسی کاربرد واژۀ «سیره» در متون فقه عبادی، میزان استفادۀ فقیهان شیعه از این واژه را نشان دهد. برای این منظور، با استفاده از نرم‌افزار جامع فقه اهل‌بیت(ع) و جست‌وجوی کلیدواژۀ «سیره» در کتب فقه استدلالی، آثار فقهی قرون پنجم تا پانزدهم هجری در موضوع عبادات بررسی شد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که کاربرد واژۀ سیره در ادبیات فقیهان شیعه دو دورۀ متفاوت داشته است: نخست، دوره‌ای که بهره‌گیری از واژۀ سیره به شکل محدود و اندک انجام می‌گرفت و دوم، دوره‌ای که استناد به سیره افزایش یافته، در سطح یک اصطلاح فقهی گسترش پیدا کرد. این تطور، متأثر از مجموعه عواملی است که مهم‌ترین آن‌ها باور به کارآمدی سیره در فقه شیعه است؛ عاملی که در نهایت به تثبیت جایگاه سیره در ادبیات فقیهان شیعه و ارتقای جایگاه آن از یک واژۀ دینی به یک اصطلاحی علمی ‌انجامید.

دوره 6 (1404)

دوره 5 (1403)

دوره 4 (1402)

دوره 3 (1401)

دوره 2 (1400)

دوره 1 (1399)

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

بانک ها و نمایه نامه ها

ابر واژگان